Var olmaması gereken dil Türkiye nin göbeğinde ortaya çıktı Sözcü Gazetesi

Orta Anadolu'da, Hitit İmparatorluğu'nun kadim başkenti Boğazköy-Hattuşa'nın kalıntıları altında, küçük bir kil tablet koleksiyonu binlerce yıl boyunca sessizce bekledi.

Alman Arkeoloji Enstitüsü'nün yürüttüğü kazı sezonunda, çökmüş tapınak enkazının altında gizlenmiş mühürlü bir odada keşfedilen bu tabletler, ilk bakışta sıradan buluntular gibi göründü. Ancak uzmanlar yazıtları daha yakından incelemeye başladıklarında, tarihin sayfalarında hiç yer almamış bir dilin izleriyle karşılaştılar.

İŞARETLER TANIDIK AMA DİL BAŞKA

Tabletler üzerindeki işaretler ilk etapta araştırmacılara tanıdık geldi. Ne var ki kelimeler, bölgenin bilinen dillerinden hiçbiriyle örtüşmüyordu. Dilbilimciler yazıtların Hititçe, Luvice ya da bunlarla akraba bir dilden geldiğini beklese de pek çok kelimenin tanınan hiçbir kökü ya da ortak yapısı bulunmadığı ortaya çıktı.

Hece kalıpları da tipik Hitit formülasyonlarından belirgin biçimde ayrılıyordu. UNESCO gözlemcilerinin ön bulgulara ilişkin değerlendirmelerini aktardığı rapora göre uzmanlar, metnin daha önce hiç belgelenmemiş, törensel yazı geleneği içinde korunmuş bir dile ait olduğu sonucuna vardı.

BİRDEN FAZLA TANRI İÇERİYOR

Tabletlerin içeriği, birden fazla tanrıya adanmış bir tapınak kompleksine işaret ediyor. Metinlerin büyük bölümü adakları, ilahileri ve mevsimsel törenleri konu alıyor. Dini metinlerin okunuşuna özgü ritmik tekrarlar, yazının temelinde güçlü bir sözlü geleneğin yattığını düşündürüyor. Kazının önemine ilişkin değerlendirmeleri aktaran Archaeology Magazine'e göre, ritüel içeriğin bölgede daha önce ortaya çıkarılan yerel geleneklerle örtüştüğü belirlendi. Üstelik tabletler üzerinde birden fazla yazıcının elinin izini taşıyan üslup farklılıkları da dikkat çekti; bu durum, söz konusu dilin idari amaçlarla değil, dinî pratiklerin içinde yaşatıldığına işaret ediyor.
BİLİNMEYEN BİR TOPLULUK
Kelime dağarcığındaki coğrafi ipuçları, dilin kökenine dair önemli ipuçları sunuyor. Yüksek geçitler, soğuk bölgeler ve taş yapılı yerleşimlere yapılan atıflar, Hitit başkentinin yer aldığı ovalık çevreden belirgin biçimde ayrılıyor. Bu veriler, dilin imparatorluğun kuzey ya da kuzeydoğu dağlık sınır bölgelerinde yaşayan bir topluluğa ait olduğuna işaret ediyor. Eğer bu bağlantı doğrulanırsa, küçük bir kültürel grubun siyasi ittifaklar ya da dinî itibar aracılığıyla imparatorluğun ritüel yaşamını nasıl etkileyebildiği sorusu gündeme gelecek.
BÜYÜK BİR FELAKETİ ANLATIYOR
Tabletlerin bu denli iyi korunmasının ardında, büyük olasılıkla bir felaketin yattığı düşünülüyor. Yangın, bazı kil parçaları pişirerek çürümeye karşı korurken toprak katmanları odayı olağanüstü bir kararlılıkla mühürledi. Araştırmacılar, tabletlerin tapınağın çöküşünden önce bilerek güvenli bir alana yerleştirilmiş olabileceğine dikkat çekiyor. Böylece komşu arşivler yok olurken bu dil, istem dışı yaratılmış bir zaman kapsülünün içinde hayatta kaldı.
ÇOK KATMANLI BİR YAPI
Keşif, Hitit İmparatorluğu'na ilişkin yerleşik tarih anlayışını da tartışmaya açıyor. İmparatorluğun dilsel açıdan homojen olduğunu öne süren eski modeller artık sorgulanıyor. Yeni bulgular, imparatorluğun çevresel topluluklara kendi kimliklerini koruyabilecekleri bir alan tanıdığını ortaya koyuyor. Uzmanlar, bu toplulukların merkezi dinî pratikleri şekillendirmede sandığından çok daha etkin bir rol oynadığı görüşünde birleşiyor.
Araştırmacılar şimdi tabletlerin sunduğu yeni veri kaynağıyla Yakın Doğu'da dilin nasıl evrildiğini anlamaya çalışıyor. İlk analizler, birbirinden kopuk dilbilimsel aileler arasındaki boşlukları doldurmaya aday örüntüler ortaya koyuyor. Bilinen terimlerin sözlüğünü genişletmek, dilbilgisi kurallarını belirlemek ve diğer parçalı dillerle karşılaştırmalar yapmak ise önümüzdeki dönemin öncelikli araştırma gündemini oluşturuyor.
Binlerce yıl önce tapınak törenlerinde yankılanan bu sesin tam olarak kime ait olduğu sorusu henüz yanıt bekliyor. Ancak kil tabletler, antik Anadolu'nun sandığımızdan çok daha karmaşık ve çok sesli bir dünya olduğunu şimdiden kanıtlıyor.