Türkiye yaşlanan nüfusun getirdiği kronik hastalık tsunamisine hazır mı?

Türkiye, yavaş ilerleyen ama etkisi her yıl daha da ağırlaşan bir kronik hastalık dalgasının içinde savruluyor. Bu dalga ne bir afet gibi aniden geliyor ne de tek bir sağlık kurumunun sınırları içinde kontrol altına alınabiliyor. Tam tersine toplumun yaşam biçimine, beslenme alışkanlıklarına, şehirleşme dinamiklerine ve sağlık sisteminin önceliklerine sinmiş sessiz bir dönüşüm olduğuna dikkat çekiliyor. Yaşlılıkta görülen birçok hastalık aslında gençlik ve orta yaş dönemlerinde başlayan risklerin sonucu olarak ortaya çıkıyor. Türkiye'nin karşı karşıya olduğu yaşlanma süreci durdurulamasa da yaşlanmanın sağlık üzerindeki etkilerini yönetmek mümkün. Bunun yolu ise hastalık ortaya çıktıktan sonra tedavi etmekten değil, ortaya çıkmadan önce önlemekten geçiyor. Hipertansiyonun erken tanısı, diyabetin önlenmesi, obeziteyle mücadele, sigaranın bırakılması, fiziksel aktivitenin artırılması, kanser taramalarının yaygınlaştırılması ancak güçlü bir aile hekimliği uygulaması ve birinci basamak sağlık sistemi ile başarılabiliyor. Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ersin Akpınar; “Bugün geldiğimiz noktada asıl soru Bu yükü hastane merkezli bir sağlık sistemiyle mi yoksa önleyici ve bütüncül bir birinci basamak yaklaşımıyla mı karşılayacağımızdır” diyor.

TÜM ÖLÜMLER İÇİNDE KALP-DAMAR HASTALIKLARI İLK SIRADA

Türkiye’de kalp-damar sistemi hastalıkları, tüm ölümler içinde ilk sırada yer alıyor ve bu ölümlerin önemli bir kısmını kalp krizi ve inme oluşturuyor. Her yıl yüz binlerce insan, aslında yıllar önce başlamış ama fark edilmemiş veya yeterince kontrol altına alınmamış hipertansiyon, diyabet ve metabolik sendromun sonuçları nedeniyle hayatını kaybediyor. Bu durum, kronik hastalıkların sessiz ilerleyişinin en dramatik göstergesi olarak görülüyor. Hipertansiyon, diyabet ve obezite gibi risk faktörleri çoğu zaman semptomsuz başlayıp yıllar içinde damar sistemini, kalbi, böbrekleri ve beyni hedef alarak geri dönüşü zor hasarlar bırakıyor.

METABOLİK BOZULMA SPEKTRUMU

Türkiye’de yetişkin nüfusun yaklaşık yüzde 30-35’inde hipertansiyon bulunurken, diyabet oranının yüzde 15’lere ulaştığı belirtiliyor. Obezitenin ise giderek artan bir halk sağlığı krizi haline geldiği ve özellikle kadınlarda daha yüksek orana ulaşmış olduğu belirtiliyor. Türkiye Avrupa’nın en obez ülkesi olarak kayıtlara geçmiş durumda. Nüfusun yaklaşık yüzde 35’i kilolu ve obezitesi olan bireylerden oluşmuş olup bu oran her geçen gün artış gösteriyor. Hipertansiyon, diyabet ve obezite birlikte olduğunda tek bir hastalık kümesini temsil ediyor ve adına “Metabolik Bozulma Spektrumu” deniyor. Prof. Dr. Ersin Akpınar; “Bu spektrum, sadece bireysel sağlık sorunlarını değil, aynı zamanda sağlık sisteminin sürdürülebilirliğini de tehdit eden bir yapıya dönüşüyor” diyor.

YILDA YARIM MİLYON KİŞİ YAŞAMINI YİTİRİYOR

Resmî veriler durumun boyutunu çok net ortaya koyuyor. Türkiye’de ölümlerin yüzde 36’sı kalp-damar hastalıklarına bağlı olarak ortaya çıkıyor ve bu hastalıklar toplam ölüm nedenleri arasında ilk sırada yer alıyor. Bunların büyük kısmını iskemik kalp hastalığı (kalbi besleyen damar hastalığı) ve inme oluşturuyor. Sadece kalp-damar hastalıklarından yılda yaklaşık yarım milyon insan hayatını kaybediyor.

Bu tabloya diyabet, obezite ve hipertansiyon eklendiğinde ortaya çıkan tablonun çok daha ağır olduğu belirtiliyor.

*Türkiye’de yetişkinlerin yaklaşık yüzde 30-35’i hipertansiyon ile yaşıyor.

*Diyabet görülme sıklığı yüzde 15 bandına ulaşmış durumda olup giderek artıyor.

*Obezite görülme sıklığı erişkinlerde yüzde 35’in üzerinde olup kadınlarda bu oranın daha da yüksek olduğu belirtiliyor.

NOT: Bu rakamlar sadece istatistiki veri olmayıp; kalp krizi, inme, böbrek yetmezliği ve erken ölümlerin öncü göstergeleri olarak da değerlendiriliyor.

YAŞLANAN TÜRKİYE'NİN SESSİZ KRİZİ

Yıllarca genç nüfusuyla bilinen Türkiye artık yeni bir dönem girmiş gibi görünüyor. Doğurganlık oranlarının düşmesi, yaşam süresinin uzaması ve demografik dönüşümün hızlanmasıyla birlikte, Türkiye tarihin en büyük yaşlanma sürecini yaşıyor. Bu değişim ilk bakışta olumlu gibi görünse de sağlık sistemi açısından çok ciddi bir alarm olarak değerlendiriliyor. Yaşlı nüfusun artışı, doğal olarak kronik hastalıkların görülme sıklığını da artırıp beraberinde çoklu hastalık ve çoklu ilaç kullanımı gibi yeni klinik sorunlar getiriyor. Özellikle 65 yaş üzeri bireylerde hipertansiyon ve kalp-damar hastalıkların dramatik biçimde artması yaşam kalitesinin düşmesiyle sonuçlanıyor. Bu durum karşımıza sadece tıbbi bir sorun olmayıp aynı zamanda sosyal bakım yükü ve ekonomik sürdürülebilirlik sorunu olarak da çıkıyor. Bu demografik dönüşümün sağlık sisteminin yükünü önümüzdeki 10–20 yıl içinde dramatik biçimde artıracağına dikkat çekiliyor.

65 YAŞ VE ÜZERİ 9 MİLYONA YAKIN KİŞİ

Günümüzde Türkiye'de 65 yaş ve üzeri nüfusun 9 milyon civarında olduğu ve önümüzdeki 20 yıl içinde bu sayının iki katına yaklaşacağı öngörülüyor. 80 yaş üzeri nüfus ise en hızlı büyüyen yaş grubunu oluşturuyor. Sağlık sistemleri için asıl maliyet ve bakım yükünü bu grup oluşturuyor. Prof. Dr. Ersin Akpınar, “Bir toplum yaşlandığında yalnızca yaşlı insan sayısı artmıyor. Kronik hastalıkların, engelliliğin, bakım ihtiyacının ve sağlık harcamalarının da geometrik olarak arttığı yeni bir dönem başlıyor. İnsan vücudu yaşlandıkça damar sistemi, bağışıklık sistemi ve metabolik mekanizmalar da yaşlanıyor, damar duvarları sertleşiyor, insülin direnci artıyor, kas kütlesi azalıyor ve hücresel tamir mekanizmaları yavaşlıyor. Sonuç olarak yaşlı bireylerde; hipertansiyon, diyabet, kalp-damar hastalığı, kalp yetersizliği, inme, kanser, bunama, kronik böbrek hastalığı, kronik akciğer hastalıkları ve osteoporoz gibi hastalıklar çok daha sık görülmeye başlıyor. 40 yaşındaki bir bireyin ortalama bir kronik hastalığı varken, 75 yaşındaki bir birey çoğu zaman aynı anda üç, dört hatta beş kronik hastalıkla yaşıyor. Günümüzde sağlık sistemlerinin karşı karşıya kaldığı en büyük sorun budur” diyor.

65 YAŞ ÜSTÜ BİREYLERDE NELER GÖRÜLÜYOR?

Yaşlı nüfus oranının artışı, kronik hastalık yükünü katlayarak artırıyor. 65 yaş üstü bireylerde:

*Hipertansiyon görülme sıklığı yüzde 60 -70’lere çıkıyor.

*Kalp-damar hastalık riski katlanıyor.

*Çoklu ilaç kullanımı ve kırılganlık sendromu yaygınlaşıyor.

Hipertansiyon sorunu bulunan yaşlı bir bireyin aynı zamanda diyabeti, böbrek yetmezliği, kalp yetersizliği ve depresyonu da olabiliyor. Bu durumun modern tıbbın karşılaştığı en karmaşık hasta grubunu oluşturduğuna dikkat çekiliyor.

GÜMÜŞ TSUNAMİ

Sağlık ekonomistleri son yıllarda yaşlanan toplumları tanımlamak için yeni bir kavram kullanıyor. Buna Silver Tsunami (Gümüş Tsunami) deniyor. Bu kavram, yaşlı nüfusun oluşturduğu dev sağlık ve bakım yükünü ifade ediyor. Bir tsunami nasıl kıyıya ulaştığında her şeyi etkiliyorsa, yaşlanan nüfus da sağlık sisteminin her alanını etkiliyor. Bu; acil servisler, aile sağlığı merkezleri, poliklinikler, yoğun bakımlar, evde sağlık hizmetleri, huzurevleri ve rehabilitasyon merkezlerinin aynı anda daha fazla yaşlı hastaya hizmet vermek zorunda kalması anlamına geliyor.

TÜRKİYE'NİN YAŞLANAN KADINLARI VE GÖRÜNMEYEN SAĞLIK KRİZİ

Kadın sağlığı açısından tablo daha da dikkat çekici. Türkiye’de obezitesi olan birey oranı kadınlarda erkeklere göre daha yüksek seyrediyor. Buna ek olarak fiziksel aktivite düzeyinin düşüklüğü, sosyo-kültürel kısıtlılıklar ve sağlık hizmetine geç başvuru gibi faktörler risk profilini daha da ağırlaştırıyor. Özellikle menopoz sonrası dönemde kadınlarda kalp - damar hastalıkları riskinin hızla artması, kadın yaşamının ikinci yarısını kronik hastalıklar açısından daha kırılgan hale getiriyor. Koruyucu sağlık hizmetlerinden yeterince faydalanamama ise kadınlarda kronik hastalık yükünü görünmez ama derin bir eşitsizlik noktasına taşıyor.

YAŞLI NÜFUSTA ÇOĞUNLUK KADINLARIN

Türkiye'de 65 yaş ve üzeri nüfus 9,1 milyonun üzerinde. Beş yıl içinde yaşlı nüfusun yüzde 20'nin üzerinde artış göstereceği belirtiliyor. Daha çarpıcı olan yaşlı nüfusun çoğunluğunu kadınların oluşturması. Türkiye'deki yaşlıların yüzde 55,4' ünün kadın olması ve 90 yaş ile üzeri nüfusta kadınların oranının yüzde 69'u aşması dikkat çekici bulunuyor. Bunun temel nedeni erkeklerin kadınlara göre ortalama 6 yıl daha kısa yaşamaları olarak gösteriliyor.

KADINLAR ALARM VERİYOR

Türkiye Sağlık Araştırması'nın son verileri kadınlar açısından durumun alarm düzeyinde olduğuna işaret ediyor. Kadınların yüzde 24,8'i obeziteli bireyler iken erkeklerde bu oran yüzde 18,7. Kadınların yaklaşık yüzde 90'ının yeterli fiziksel aktivite yapmıyor olmaları da çarpıcı bir bilgi olarak görülüyor. Bu durum gelecekte diyabet, hipertansiyon ve kalp damar hastalıklarında yeni bir artış dalgasının habercisi olarak görülüyor.

YALNIZ YAŞAYAN YAŞLI KADINLARIN SESSİZ KRİZİ

Kadınlar erkeklere göre daha uzun yaşadıkları için eş kaybı sonrasında tek başlarına yaşama oranları artıyor. Bunun sonucu olarak, yalnızlık hissi, depresyon, demans ve bilişsel gerileme riski yükseliyor. Demans ve Alzheimer hastalıkları kadınlarda önümüzdeki yıllarda büyüme hızı en yüksek sağlık sorunları olarak görülüyor. Prof. Dr. Ersin Akpınar, bu noktada dikkat çekici bir paradokstan bahsediyor ve “Türkiye sağlık sisteminde en pahalı hastalıklar genellikle kanser veya kalp ameliyatları olarak düşünülse de sağlık ekonomisi açısından en yüksek maliyet önlenebilecek kronik hastalıkların komplikasyonlarıdır. Kontrol altına alınmayan hipertansiyonun sonucu olan bir inme; yıllarca sürecek bakım ihtiyacı, iş gücü kaybı, rehabilitasyon giderleri, aile bireylerinin bakım yükü nedeniyle çok daha büyük ekonomik sonuçlar doğurmaktadır. Bu nedenle çözüm sadece daha fazla hastane yapmak değil, kişi yaşlanmadan önce hastalık risklerini azaltmak olmalıdır” diyor.

KRONİK HASTALIK YÜKÜNÜN MERKEZİNDE NE VAR?

Bu kronik hastalık yükünün merkezinde kalp krizi, inme ve diyabet yer alıyor. Bu hastalıklar “neden” değil “sonuç” olarak görülüyor. Asıl nedenlerin yaşam tarzı faktörleriyle birlikte erken dönemde yakalanmayan ve risk oluşturan sorunlar olduğu belirtiliyor. Sağlıksız beslenme, hareketsizlik, sigara kullanımı ve kontrolsüz kilo artışı, damar sisteminde yıllar içinde biriken sessiz hasarın temelini oluşturuyor. Bu nedenle kronik hastalıkların büyük kısmının hastane kapısına gelmeden çok önce önlenebileceğinin unutulmaması gerekiyor.

ERKEN TANI FIRSATINI KAÇIRIYORUZ

Kanser taramaları açısından bakıldığında da benzer bir tablo görülüyor. Meme, rahim ağzı ve bağırsak kanserleri için geliştirilen ulusal tarama programlarına rağmen, erken tanı fırsatları genelde kaçırılıyor. Oysa erken tanı bu hastalıkların seyrini dramatik biçimde değiştirebilecek en güçlü araçlardan biri.

SİSTEMİN AĞIRLIĞININ HASTANE MERKEZLİ OLMASI DOĞRU DEĞİL

Prof. Dr. Ersin Akpınar; “Sağlık harcamaları açısından Türkiye’de giderek artan bir yük söz konusudur. Ancak bu artışın önemli bir kısmı tedavi edici hizmetlerden kaynaklanmaktadır. Hastalık ortaya çıktıktan sonra yapılan müdahaleler, sistemin ana harcama kalemini oluşturmaktadır. Bu durum sadece ekonomik bir sorun değil, aynı zamanda sağlık politikası önceliklerinin de bir yansımasıdır. Oysa kronik hastalıkların büyük bir bölümü, çok daha düşük maliyetlerle birinci basamakta önlenebilir veya geciktirilebilir. Bu noktada aile hekimliği uygulamaları stratejik bir öneme sahiptir. Aile hekimliği, bireyi sadece hastalık anında değil, yaşam boyu izleyen, riskleri erken dönemde yakalayan ve toplum düzeyinde sağlık davranışlarını şekillendiren en güçlü yapıdır. Hipertansiyonun erken tanınması, diyabetin önlenmesi, obezitenin yönetilmesi, kardiyovasküler riskin azaltılması ve kanser taramalarının artırılması gibi tüm kritik alanlar aslında birinci basamakta çözülebilecek müdahalelerdir. Buna rağmen sistemin ağırlığının hâlâ hastane merkezli olması hem maliyetleri artırmakta hem de önlenebilir hastalık yükünü büyütmektedir” diyor.

ÖNÜMÜZDE İKİ YOL VAR

Türkiye’nin önünde iki yol bulunduğunu söyleyen Prof. Dr. Ersin Akpınar devam ediyor: “Bu yollardan birincisi hastalıkları ortaya çıktıktan sonra tedavi eden bir sistem içinde maliyetleri sürekli artan bir döngüye mahkûm olmak. İkincisi ise aile hekimliğini merkeze alan koruyucu ve bütüncül bir sağlık yaklaşımı ile bu tsunaminin etkisini azaltmak. Önümüzdeki çok net gerçeğe göre hastalıkların büyük çoğunluğunu hastanede değil, aile hekimliği düzeyinde önleyebileceğimizi biliyoruz. Bu nedenle geleceğin sağlık sistemi hastane merkezli değil, aile hekimliği merkezli olmak zorunda. Sistemden daha iyi sonuç alabilmek için aile hekimliği uygulamalarında, aile sağlığı merkezinin önemini arttırmak, gereksiz bürokratik yükleri kaldırmak, aile sağlığı merkezlerinin klinik dışı işlerini (kira sözleşmeleri, personel giderleri, temizlik hizmetleri, güvenlik sorunları, bakım ve onarım işlemleri, sarf malzeme temini, elektrik, su, internet ve diğer idari süreçlerin takibi gibi) aile hekimlerinin sorumluluğundan uzaklaştırmak ve her geçen gün artan yeni iş tanımlamalarının uzun vadeli planlamalarını yapmak gerekmektedir.”