Türk devletleri tarımda işbirliğini Dijital Veri Platformu ile güçlendirecek

15 Mayıs'ta Kazakistan'ın Türkistan şehrinde "Yapay Zeka ve Dijital Kalkınma" temasıyla düzenlenen TDT Gayriresmi Zirvesi'nde, tarımdan ulaştırmaya, yapay zekadan dijital teknolojilere kadar birçok karar alındı.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın katıldığı zirvede yapay zeka ve dijital dönüşüm Türk devletlerinin öncelikli gündem maddesiydi.

Zirve sonrası yayımlanan Türkistan Bildirisi'nde tarım sektöründe dijital dönüşümü artırmanın önemine de işaret edildi. Bu alanda verimliliğin, sürdürülebilirliğin ve gıda güvenliğinin artırılması amaçlanıyor. Alınan karar kapsamında üye devletler arasında veri değişimi, akıllı tarım çözümleri ve kanıta dayalı politika oluşturmak amacıyla birleştirilmiş bir mekanizma olarak "TDT Dijital Tarım Veri Platformu"nun geliştirilmesi ve faaliyete geçirilmesi hedeflendi.

Selçuk Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Zeki Bayramoğlu, kurulması planlanan platforma ilişkin değerlendirmede bulundu.

TDT zirvesinin bölgesel tarım politikasında bir kırılma noktasına dönüştüğünü belirten Bayramoğlu, "Dijital Tarım Veri Platformu girişimi, tarımsal veri egemenliği, yapay zeka destekli üretim optimizasyonu ve bölgesel gıda güvenliği ekseninde çok boyutlu bir politika aracı olarak şekillenmektedir." dedi.

Platformun kurumsal kökeninin 2024'e dayandığı bilgisini veren Bayramoğlu, şöyle konuştu:

"Kazakistan küresel buğday ihracatında üst basamaklarda yer alırken Özbekistan pamuk üretiminde kritik bir aktördür. Türkiye, FAO verilerine göre dünya tarımsal üretim endeksinde üst sıralarda bulunmakta, Azerbaycan ve Kırgızistan ise belirgin tarımsal biyoçeşitlilik potansiyeli taşımaktadır. Küresel gıda piyasalarının yalnızca birkaç büyük aktörün veri ve tahmin sistemleriyle yönlendirildiği günümüzde bu coğrafyanın kendi verilerini bağımsız biçimde üretip işleyememiş olması, bir epistemik bağımlılık sorununa karşılık gelmektedir. Platform bu asimetriyi kısmen giderebilecek bir mekanizma sunmaktadır."

Veri formatlarının ülkeden ülkeye farklılaşmasının karşılaştırılabilirliği kısıtladığına dikkati çeken Bayramoğlu, yılda en fazla bir ya da iki kez gerçekleştirilen paylaşımların kriz anında karar almak için geç kaldığını söyledi.

Bayramoğlu, platformun akıllı tarım bileşenlerinin 5 işlevsel katman üzerine kurgulanmasının önemine işaret ederek, "Platform, birinci olarak uydu ve uzaktan algılama NDVI (normalize edilmiş fark bitki örtüsü endeksi) analizlerini, toprak nem haritalarını ve tarla bazlı verim tahminini içermelidir. İkinci olarak, yapay zeka ve öngörücü analitik kuraklık erken uyarısı, zararlı yayılım modellemesi, 5 yıllık verim projeksiyonları bulunmalıdır. Üçüncüsü piyasaların karşılaştırmalı fiyat endekslerini, hasat sonrası kayıp analizini, lojistik güzergah optimizasyonunu kapsamalıdır. Dördüncüsü toprak ve su yönetimi sulama verimliliği, tuzlanma ve erozyon izleme verileri olmalıdır. Beşinci olarak da çok dilli bilgi yönetimi Türkçenin yanı sıra Kazakistan, Özbekistan, Azerbaycan ve Kırgızistan'ın yerel dil desteğiyle eğitim ve iyi uygulama arşivi üzerine kurgulanmalıdır." diye konuştu.

Platformun doğru bir vizyonun ürünü olduğunu vurgulayan Bayramoğlu, şunları kaydetti:

"İyi tasarlanmış bir vizyonun sahaya transferinin kendi özgün güçlüklerini barındırdığı da bilinmektedir. Platformun stratejik hedeflerine ulaşabilmesi üç temel koşulun bir arada karşılanmasına bağlıdır. İlk olarak, FAO standartlarını esas alan ortak teknik çerçevede üye ülkeler arasında süratle mutabakata varılması, veri formatı çeşitliliğinin yol açtığı karşılaştırılamazlık sorununun giderilmesi ve son mil sorununa çözüm üretilmesi gerekli. İkincisi, platformun yalnızca bakanlık veri tabanlarına değil sahadaki çiftçiye gerçek anlamda ulaşabilmesi önem taşıyor. Üçüncüsü, veri egemenliği güvencelerini, erişim protokollerini ve şeffaflık standartlarını kapsayan güçlü bir yönetişim çerçevesinin teknik altyapıyla eş zamanlı inşa edilmesi lazım. Bu koşulların bir arada sağlandığı takdirde platform, bölgesel gıda güvenliğinin kurumsal savunucusundan uluslararası tarım diplomasisinin etkin bir enformatik altyapısına dönüşebilecek ve Türk dünyasının tarımsal potansiyelini koordineli bir stratejik güce tahvil edebilecektir."