Teknoloji devlerinden gölge profil tuzağı: Üye olmayanlar bile takip altında

Dijital teknolojilerin gelişmesiyle birlikte kullanıcıların verilerini toplama ve bu kapsamda geliştirilen hedeflenmiş reklamcılık alanında son yıllarda büyük gelişmeler yaşanıyor.

Kişilerin takip ettiği ve ilgilendiği konulara göre sosyal medya sitelerinde reklamlar alması dijital dönemin en büyük fenomenlerinden biri olarak öne çıkıyor.

Sosyal medya platformları ise kişilerin bilgilerini sadece kendi platformları içindeki hareketlerinden değil platform dışı hareketlerinden de edinerek, sosyal medya hesabı olmayan insanları da büyük oranda takip ediyor.

Aralarında Google, Meta ve TikTok gibi mecraların da bulunduğu pek çok sosyal medya platformu, takip pikseli denilen ve farklı web sitelerine ve e-postalara yerleştirilen şeffaf ve çıplak gözle görülmeyen grafik dosyaları sayesinde milyonlarca kullanıcının bilgilerini edinerek büyük getiri sağlıyor.

IP adreslerinden tıklanan ürünlere ve hatta sağlık sitelerindeki hassas tanılara kadar her şeyi saniyeler içinde dev şirketlerin sunucularına aktaran bu sistem sayesinde, reklamlar kişilere özel hazırlanıp etki gücü artırılıyor.

"Gölge profil" ile sosyal medya hesabı olmayanlar da takip ediliyor

Dijital gözetimin en karanlık yönlerinden biri olarak kabul edilen "gölge profil" ile kişi, bir platformun kullanıcısı olmasa bile hakkında veri toplanıp saklanabiliyor.

Bu profiller, kullanıcının doğrudan onayı olmadan, sosyal çevresinin sağladığı veriler ve web genelindeki hareketleri aracılığıyla inşa ediliyor.

Bu takip, bireyin platformda bir hesabı olmasa bile IP adresi ve tarayıcı parmak izi üzerinden tutarlı bir kimlik oluşturulmasına imkan tanıyor. Böylece kişi bir gün platforma üye olmaya karar verdiğinde, şirket onun hakkında yıllardır biriktirdiği verileri anında profilinin arkasına yerleştirebiliyor.

İnternetin her yerinde Google'ın "gözü" var

DuckDuckGo'nun "Tracker Radar" verilerine göre, Google (Alphabet) internet sitelerinde en fazla takipçisi olan şirket olarak ön plana çıkıyor.

Şirket, gezilen her 10 siteden yaklaşık 7'sinde kullanıcıların verilerini belli bir oranda görebiliyor. Yani internetin neredeyse her köşesinde Google'ın bir "gözü" bulunuyor.

Microsoft yüzde 30 ve Facebook yüzde 19,70 ile listede ön plana çıkan şirketler olarak dikkati çekiyor. TikTok'un sahibi olan ByteDance şirketi ise yaklaşık yüzde 5 ile listede Amerikan şirketlerinin epey gerisinde yer alıyor.

ABD'de hastanelerin yüzde 66'sı kullanıyor

ABD merkezli akademik dergi PNAS Nexus'ta yayımlanan bir makalede ABD sağlık sistemi üzerine yapılan büyük ölçekli bir çalışma, hastanelerin yüzde 66'sının takip pikselleri kullandığını ortaya koydu.

Bu pikseller, hastanın hangi kliniğe tıkladığını veya hangi hastalığa dair bilgi aradığını doğrudan büyük teknoloji şirketlerine iletiyor.

Raporda yer alan bilgilere göre, bu kapsamda ABD'de çok büyük bir mahremiyet krizi yaşandı. Amerika Birleşik Devletleri'nin en büyük kar amacı gütmeyen sağlık sistemlerinden biri olan Advocate Aurora Health (AAH), hastalarının web sitesi ve mobil uygulamalarla nasıl etkileşim kurduğunu anlamak, hizmetlerini iyileştirmek için sitelerine Meta Pixel ve Google Analytics gibi takip pikselleri yerleştirdi.

Ancak bu pikseller, sadece tıklama verilerini değil, hastaların kişisel sağlık bilgilerini de farkında olmadan Meta (Facebook) ve Google gibi üçüncü taraf devlere gönderdi. Yaklaşık 3 milyon kişinin etkilendiği olay, şikayetler üzerine mahkemeye taşındı.

Takip pikselleri belirli şartlar dahilinde yasal

Takip pikseli teknolojisinin kullanımı kendi başına yasadışı olmamakla birlikte bu pikseller aracılığıyla gerçekleştirilen veri toplama ve işleme faaliyetleri, Türkiye'de 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ve Avrupa Birliği'nde Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR) gibi yasal düzenlemelere sıkı bir şekilde bağlı durumda bulunuyor.

Piksellerin yasal olarak kullanılabilmesi için kullanıcıların mahremiyet haklarının korunmasına ve belirli hukuki şartların yerine getirilmesine bağlı oluyor.

Reklam, pazarlama, kullanıcı davranış analizi veya profil oluşturma amacıyla kullanılan ve "zorunlu olmayan" tüm takip pikselleri için kullanıcının aktif ve özgür iradesiyle verilmiş açık rızası gerekiyor.

Ayrıca, şirketlerin pikselleri kullanmadan önce kullanıcıları şeffaf bir şekilde bilgilendirme zorunluluğu bulunuyor. Buna göre, pikselin hangi amaçla kullanıldığı, toplanan verilerin kimlere ve hangi amaçla aktarıldığı ve kullanıcının verilerine dair hakları da açıkça belirtilmiş olması gerekiyor.

ABD'de Meta ve Google'a dava açıldı

ABD’de de takip piksellerinin kullanımı tamamen yasak olmamasına rağmen hassas verilerin rızasız paylaşımı ciddi yasal yaptırımlara tabi tutuluyor.

Ülkede özellikle sağlık alanında, piksellerin Sağlık Sigortası Taşınabilirlik ve Sorumluluk Yasası kurallarını ihlal ettiği gerekçesiyle Meta ve Google'a karşı 50’den fazla toplu dava açıldı.

FTC (Federal Ticaret Komisyonu) de piksellerin gizli çalışmasını "aldatıcı uygulama" olarak nitelendirip şirketlere milyonlarca dolar ceza kesti.