‘Şehir merkezlerinde risk daha düşük’

Antarktika seferi yapan Hollandalı MV Hondius isimli keşif gemisindeki hantavirüs vakaları iki hafta önce dünya gündemine girdi. Güney Amerika’dan hareket eden lüks yolcu gemisinde görülen ve insandan insana bulaştığı belirtilen Andes tipi hantavirüs nedeniyle gemide tespit edilen 11 vakadan 3 kişinin hayatını kaybettiği açıklandı. İspanya’nın Tenerife kentinde limana yanaşan gemideki yolcuların takibi sürerken Türkiye’ye son getirilen yolculardan YouTuber Ruhi Çenet, kuş gözlemcisi ve yaban hayatı uzmanı Emin Yoğurtçuoğlu ve kuş gözlemcisi Melike Güner karantinaya alındı. Sağlık Bakanlığı daha önce Türkiye’ye getirilen iki kişiyle birlikte toplam 5 kişinin yakından takip edildiğini duyurdu. Yapılan ilk testlerin de negatif çıktığı belirtildi.

Emin Yoğurtçuoğlu da sosyal medya hesabından şu açıklamayı yaptı: “Bu süreç, kamuoyunda kolaylıkla farklı yönlere çekilebilecek, eksik veya yanlış bilgilerle insanların hedef haline getirilebileceği bir noktaya ulaşmıştır. Benim önceliğim şu an sağlık, güvenlik ve moral açısından zor durumda olan insanların daha fazla baskı altında bırakılmamasıdır. Yaşananları büyütecek, insanları hedef gösterecek veya ileride farklı sonuçlar doğurabilecek açıklamalar yapmayı doğru bulmuyorum. Bu nedenle olayın tüm yönleri netleşene, resmi süreçler tamamlanana kadar kamuoyuna veya medyaya detaylı bir açıklama yapmayacağımı saygıyla bildiririm.”

Biz de kamuoyunda tartışılan “Hantavirüs nedir, nasıl bulaşıyor, Türkiye’de hangi bölgelerde görülüyor ve şehirlerde yaşayanlar için risk var mı” sorularını Prof. Dr. Mehmet Ali Öktem (Dokuz Eylül Üniversitesi, Tıp Fakültesi Tıbbi Mikrobiyoloji Anabilim Dalı, Tıbbi Viroloji Bilim Dalı) ve Dr. Semih Tareen’e (Virüs ve biyoteknoloji uzmanı) yönelttik.

Hantavirüs vakalarında ilk dönemde ateş, kas ağrıları, sırt ağrısı ve gözlerde kızarıklık gibi pek çok viral enfeksiyonda görülebilen belirtiler ortaya çıkabiliyor. Prof. Dr. Mehmet Ali Öktem özellikle Yenidünya (Kuzey ve Güney Amerika) tipi hantavirüslerde ilerleyen dönemde akciğer ve kalpteki kılcal damarlarda hasar geliştiğini, bunun da solunum yetmezliği, akciğer ödemi ve kalp yetmezliği bulgularıyla ağır tabloya yol açabildiğini söylüyor. Türkiye’de görülen Eskidünya tipi (Asya, Avrupa ve Afrika) hantavirüslerdeyse böbrek damarları etkileniyor ve hastalar böbrek yetmezliğinden yaşamını yitirebiliyor. Prof. Dr. Öktem hastalığın bir antiviral tedavisi olmadığını söylüyor. Ancak ülkemizdeki hantavirüslerden risk altındaki grupları korumaya yönelik TÜBİTAK destekli Korunma ve Tedavi Ulusal Platformu (KORTUP) kapsamında, kendisinin de yürütücülüğünü üstlendiği bir hantavirüs aşısı adayı molekül geliştirme projesinin devam ettiğini belirtiyor.

Bu virüs için tehlikeli bölgeleri sorduğumuzda Prof. Dr. Öktem şehirlerin riskte olmadığını şu sözlerle anlatıyor: “Türkiye’de şehirlerdeki kemirgenlerde bilinen hantavirüs şu ana kadar çıkmadı. Ev farelerinde de yok. Normalde sıçanlardan bulaşabilen bir hantavirüs türü var. Orthohantavirus seoulense (Seul virüsü) diye geçiyor. Çok araştırdık, o da Türkiye’de yok. Dolayısıyla şehirler risk altında değil. Burada esas konu kırsal alanda yaşayan fareler. Karadeniz Bölgesi’nde Apodemus flavicollis adı verilen sarı boyunlu orman faresi ve Myodes glareolus, yani kızıl sırtlı orman faresi var. Bunlar insanda enfeksiyon yapıp ölüme yol açabilen virüsleri taşıyorlar. Ama şehirde dolaşmıyorlar.”

‘Köylüler tarım alanı açıyor...’

Öktem söz konusu ormanlar olunca dikkat etmek gerektiğini belirtiyor ve ekliyor: “Orman çok önemli. Bartın, Zonguldak, Kastamonu ve Kırklareli hep ormanlık alanlar. Özellikle yağmur mevsiminden sonra meşe palamudu gibi orman meyveleri artıyor. Kemirgenler bunları yiyor ve popülasyon patlaması oluyor. Virüs kemirgenler arasında çoğalmaya başlıyor ve birkaç ay sonra salgın riski artıyor. Örneğin köylüler orman kesip tarım alanı açıyorlar. Tarlayı sürerken enfekte farelerin yuvalarını kaldırıp tozuturlarsa ve bunu solurlarsa enfeksiyon bulaşabiliyor. Orman işçileri, fındık toplayanlar, arazide dolaşanlar, doğa gezginleri veya biyologlar risk altında olabiliyor. Orman arazilerinde çalışanlar, boş ahırları ve kapalı kilerleri temizleyenler dikkatli olsun. Askerler bazen enfekte bölgelerde siper kazıyorlar. Bu da risk taşıyor.”

‘Kemirgenler arasında dolaşıyor’

Virüs ve biyoteknoloji uzmanı Dr. Semih Tareen, Türkiye’de ilk vakanın 2009 yılında Zonguldak ve çevresindeki ormanlık alanlarda tanımlandığını ancak virüsün daha önce de olduğunu belirtiyor. Dr. Tareen’e aklımıza takılanları sorduk.

1

Nerelerde rastlanıyor?

Hantavirüs genellikle kırsal alanlarda kemirgenler arasında dolaşıyor. Kemirgenler ve yarasalar virüsü birbirlerine bulaştırabiliyor ancak kendileri hasta olmuyor.

2

Nasıl bulaşıyor?

Virüs en sık kemirgenlerin dışkısı ve idrarı üzerinden bulaşıyor. İnsandan insana bulaştığı bilinen tek tür Güney Amerika ve Arjantin’de görülen Andes varyantı. Bu bulaş COVID-19 kadar kolay gerçekleşmiyor.

3

Pandemi riski var mı?

Hantavirüsün COVID-19 benzeri bir pandemiye dönüşme ihtimali çok çok düşük. Virüs 1970’lerden beri biliniyor. Daha önce salgınlar görüldü ancak pandemi yaşanmadı. Güney Amerika ve Arjantin’deki Andes varyantının insandan insana bulaştığı salgınlarda bile vaka sayıları sınırlı kaldı.

4

Tedavisi nasıl yapılıyor?

Virüsün özel bir ilacı yok. Tedavi destekleyici yöntemlerle yapılıyor. Ağır vakalarda hastalar yoğun bakım desteği alabiliyor. Solunum yetmezliği gelişen kişilerde ECMO (bir tür yaşam destek sistemi) benzeri cihazlar kullanılabiliyor.

5

Belirtiler ne zaman ortaya çıkıyor?

Bazı vakalarda haftalar sürebiliyor. Bu nedenle temas takibi ve PCR testi önemli. Riskli temas yaşayan kişilerin belirti takibi yapması gerekiyor.

6

Aşısı var mı?

Şu anda hantavirüs için yaygın kullanılan bir aşı yok. Ancak uzun süredir aşı çalışmaları yapılıyor. mRNA (hücrelere hangi proteinleri üretmeleri gerektiğini söyleyen biyoteknoloji yöntemi) teknolojisiyle yeni araştırmalar hızlandı.

7

Nasıl korunuruz?

Fare ve sıçan dışkısından uzak durmak gerek. Fare ve kemirgenlerin yoğun olduğu alanlarda dikkatli davranmalıyız. Ellerimizi düzenli yıkamalıyız. Kapalı alanlarda hijyene dikkat etmeliyiz. Hasta hissediyorsak maske takmalıyız.

8

Fare dışkısı nasıl temizlenmeli?

Kuru şekilde süpürülmemeli. Önce alan nemlendirilmeli. Sprey şişesiyle su sıkılabilir, çamaşır suyu karışımı kullanılabilir. Amaç hem virüsü etkisiz hale getirmek hem de toz kalkmasını önlemek.

9

Kedileri beslemek yanlış mı?

Sokak kedileri kemirgen kontrolüne yardımcı oluyor. Kokuları bile fareleri uzak tutuyor. “Kedileri aç bırakalım, fare avlasınlar” söylemi bilimsel değil. Mama verilmemesi durumunda çöpler daha fazla dağılabiliyor ve bu durum kemirgenleri artırabiliyor. Hantavirüs endişeniz varsa kedi sahiplenin.

10

Hangi aşamada
maske şart?

Hastalıkların büyük kısmı virüslerle bulaşıyor. Halkımızda bir yanlış anlayış var, o da şu: “Üşüttüm” diyor. Hayır, üşütmedin. Bir şey kaptın. O yüzden aksırıyorsun, öksürüyorsun ve her aksırıp öksürdüğünde bunu yayıyorsun. “Üşüttüm” denen durumda aslında çoğu zaman bir enfeksiyon geçiriliyor. O yüzden genel olarak öksüren ve hapşıran kişilerin maske takması gerek.