Saklı servet haritası açığa çıktı: İran ın milyarları! Yıllardır kullanamıyorlar, şimdi ne olacak?

İran’ın yurt dışında bulunan ve uzun yıllardır erişemediği milyarlarca dolar olarak iddia edilen varlıkları, ülkenin ekonomik geleceği açısından kritik önem taşımaya devam ediyor. Tahran yönetimi, farklı ülkelerde dondurulan varlıklarının toplam değerinin en az 100 milyar dolar olduğunu savunurken, uluslararası uzmanlar ise bu rakamın daha düşük seviyelerde olabileceğini belirtiyor.

DONDURULMUŞ VARLIKLAR NEDİR?

İran Devrimi sonrasında başlayan siyasi ve ekonomik gerilimler nedeniyle bazı İran varlıkları onlarca yıldır dondurulmuş durumda bulunuyor. Dondurulmuş varlıkları bir ülkenin, şirketin ya da kişinin sahip olduğu ancak çeşitli hukuki, siyasi ya da ekonomik nedenlerle kullanamadığı para, altın, yatırım fonu, banka mevduatı veya diğer finansal kaynaklar olarak tanımlayabiliriz.

Haberlerimizi Google’da Takip Edin

Google’da tercih edilen
kaynak olarak ekleyin

Bugün bloke edilmiş fonların önemli bölümü, son yıllarda İran’ın petrol ihracatından elde ettiği gelirlerden oluşuyor. Özellikle Çin, Hindistan, Güney Kore ve Japonya gibi Asya ülkelerine yapılan petrol satışları karşılığında ödenen milyarlarca dolarlık tutarlar, ABD yaptırımları nedeniyle İran’ın kullanımına açılamadı.

Bu durumun temelinde ise Trump’ın attığı adımlar bulunuyor. Trump yönetimi, Barack Obama döneminde imzalanan İran nükleer anlaşmasından çekilmiş ve İran’a yönelik kapsamlı ekonomik yaptırımları yeniden yürürlüğe koymuştu. Bu kararın ardından İran’ın petrol gelirlerinin önemli bir bölümü uluslararası bankacılık sistemi içerisinde bloke edildi.

TAHRAN’IN 100 MİLYAR DOLAR SÖYLEMİ NE KADAR GERÇEKCİ?

Bu soruyu İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından Oral Toğa’ya yönettiğimde, “Buradaki fark çoğu zaman sanıldığı gibi salt abartı değil. Asıl mesele tanım farkı. Tahran 100 milyar derken çok farklı kalemleri tek torbaya koyuyor” dedi ve şöyle devam etti:

“Yurt dışı bankalardaki petrol gelirleri var. Merkez Bankası rezervleri var. Çin, Irak ve Hindistan’ın enerji borçları var. Üstüne eski gayrimenkuller ve onlarca yıllık talepler ekleniyor. Uzmanlar ise bunları ayırıyor. Yaptırımlarla bloke edilmiş para ayrı. Kanalı tıkalı ama teknik olarak İran’ın olan para ayrı. Tahsil edilmemiş ticari alacak ise ayrı. Bir de aynı para birden fazla listede sayılıyor. Bir kısmı da yaptırımlarla ilgisiz mahkeme davalarına takılı. Buna bir de siyaset giriyor. Rakam hem pazarlık kozu hem de iç politika malzemesi. 2015'te de aynısını yaşadık. Tahminler 20 milyar ile 180 milyar arasında geziyordu. Hatta Obama önce 100 milyar dedi, sonra 50-60 milyara çekti."

TAHRAN’IN İLK HEDEFİ 24 MİLYAR DOLARLIK KAYNAĞA ULAŞMAK

İran yönetiminin öncelikli hedefi, yurt dışında bulunan yaklaşık 24 milyar dolarlık varlığın aşamalı olarak serbest bırakılmasını sağlamak. Ekonomik darboğazla mücadele eden ülke için bu kaynakların serbest kalması, döviz rezervlerini güçlendirme ve ekonomik baskıları hafifletme açısından kritik görülüyor.

Peki, bu varlıkların bir kısmına erişim sağlanırsa ekonomide ne kadar kalıcı bir iyileşme olur? Enflasyon, kur ve bütçe üzerindeki etkisi kısa ve uzun vadede nasıl değerlendirilmeli?

Bu soruma da “Kısa vadede etki var ama sınırlı. Daha çok beklenti üzerinden çalışıyor” cevabını veren  Oral Toğa, şu yorumda bulundu:

“İran’ın merkez bankası rezervleri nominalde 34 milyar civarında. Erişilebilir kısmı bunun da altında. Böyle bir tabloda 12-24 milyarlık taze döviz girişi merkez bankasına nefes aldırır. Paralel piyasaya müdahale eder, riyal bir miktar toparlar. Ama asıl belirleyici nakit değil. Asıl belirleyici anlaşmanın kendisi. Yani gerilimin düşmesi, Hürmüz’ün açılması, petrol satışı yaptırımının askıya alınması.”

‘BUNUN KÖKÜ BÜTÇE AÇIĞININ PARA BASARAK KAPATILMASI’

“Enflasyon tarafında etki yüzeysel. İran’da enflasyon yüzde 40 seviyesinde” diyen Oral Toğa, “Bunun kökü bütçe açığının para basarak kapatılması. Tek seferlik döviz girişi İran parasını güçlendirip ithal enflasyonunu biraz yavaşlatır. Ama parasal kökü değiştirmez. Bütçe açısından da kritik bir nokta var. Dondurulmuş varlık tekrarlayan bir gelir değil. Tek seferlik bir stok. Bütçeye yazarsanız bir defa işinize yarar. Kalıcı rahatlama bu paradan değil, petrol gelirinin normalleşmesinden gelir” dedi. Toğa, şöyle devam etti:

“Uzun vadeye gelince kalıcılık düşük. Varlık serbestisi tek başına bir likidite olayı, büyüme getirmez. Kalıcı iyileşme için petrol gelirinin istikrarlı dönmesi lazım. Bankacılık bağlantısının kurulması lazım. Yatırım ve içeride mali disiplin lazım. Üstelik para kademeli veriliyor ve nükleer uyuma bağlı. Snapback riski masada. Haziran ortasındaki karşılıklı vuruşmalar da işin ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi. Sonuç olarak kısa vadede gerçek ama mütevazı bir döviz yastığı. Geniş normalleşme tutmazsa şeker etkisi olur, sonra eski seviyeye döner.”

HANGİ ÜLKEDE NE KADAR VARLIK VAR?

İran’ın yurt dışındaki dondurulmuş varlıklarının en büyük bölümünün Çin’de bulunduğu tahmin ediliyor. Çeşitli kuruluşlara ve uzmanlara göre Çin’deki İran varlıklarının değeri 20 milyar dolar ile 50 milyar dolar arasında değiştiği iddia ediliyor. Çin, uzun yıllardır İran petrolünün en büyük müşterisi konumunda bulunuyor. Ancak ABD yaptırımları nedeniyle Çinli şirketler ve finans kuruluşları, İran’a yapılacak ödemelerde ciddi kısıtlamalarla karşı karşıya kalıyor.

Küresel petrol ticaretinin büyük ölçüde ABD doları üzerinden gerçekleştirilmesi, Washington’a önemli bir yaptırım gücü sağlıyor. ABD Hazine Bakanlığı, İran yaptırımlarını ihlal eden bankaları ve finans kuruluşlarını dolar sisteminin dışına çıkarma yetkisine sahip bulunuyor. Son 20 yılda giderek daha sık kullanılan bu yöntem, Washington’ın en etkili ekonomik baskı araçlarından biri olarak görülüyor.

Buna rağmen çeşitli uluslararası medya kuruluşlarında yer alan haberlere göre Çin, yaptırım baskılarına rağmen İran petrolü alımlarını tamamen durdurmadı. İran’ın Çin’deki fonlarının bir kısmını makine, sanayi ekipmanı ve otomotiv yedek parçaları gibi ürünlerin satın alınmasında kullanabildiği belirtiliyor. Ancak şunun altını çizmekte fayda var: Bu kaynakların doğrudan İran ekonomisine aktarılması ve serbest biçimde kullanılması halen mümkün değil.

IRAK’TA 15 MİLYAR DOLARLIK ALACAK

İran’ın bloke edilmiş varlıklarının önemli bir bölümü de komşu Irak’ta bulunuyor. Yine iddialara göre Irak’taki İran kaynaklarının toplam değeri yaklaşık 15 milyar dolar seviyesinde. Irak, uzun yıllardır İran’dan elektrik ve doğalgaz satın alıyor. Özellikle enerji altyapısında yaşanan eksiklikler nedeniyle Bağdat yönetimi, İran enerji kaynaklarına önemli ölçüde bağımlı durumda bulunuyor.

Ancak ABD yaptırımları nedeniyle Irak’ın İran’a gerçekleştirmesi gereken ödemeler çeşitli mekanizmalarla engelleniyor. Washington yönetimi, İran’a nakit akışını sınırlandırmak amacıyla enerji ticaretinden kaynaklanan ödemelerin büyük bölümünü bloke etmiş durumda.

HİNDİSTAN’DA MİLYAR DOLARLIK DEV FON

Hindistan da İran’ın dondurulmuş varlıklarının bulunduğu ülkeler arasında öne çıkıyor. Trump yönetiminin 2018 yılında nükleer anlaşmadan çekilmesinden önce Hindistan, İran petrolünün en büyük ikinci alıcısı konumundaydı. Ancak yaptırımların yeniden uygulanmasıyla birlikte Hint bankaları İran ham petrolü için yapılan ödemeleri durdurmak zorunda kaldı.

Bu süreç sonucunda Hindistan’da yaklaşık 7 milyar dolarlık İran varlığının bloke edildiği iddia ediliyor. Enerji alanındaki iş birliğine rağmen Yeni Delhi yönetimi, ABD finans sistemine erişimini riske atmamak adına yaptırımlara büyük ölçüde uyum sağlamayı tercih etti. Böylece İran’ın petrol satışlarından elde ettiği önemli bir gelir kalemi kullanılamaz hale geldi.

GÜNEY KORE’DEKİ 7 MİLYAR DOLARIN AKIBETİ NEDİR?

İran’ın dondurulmuş varlıkları arasında en fazla dikkat çeken örneklerden biri de Güney Kore’de bulunan fonlar oldu. İlk Trump yönetimi dönemindeki yaptırımlardan önce Güney Kore, İran petrolünün önemli müşterilerinden biri olarak öne çıkıyordu. Bu dönemde Güney Kore bankalarında yaklaşık 7 milyar dolar tutarında İran varlığı biriktiği öne sürülüyor. 

Ancak söz konusu kaynağın önemli bir bölümü daha sonra ABD ile İran arasında gerçekleştirilen esir takası anlaşması kapsamında farklı bir sürece dahil edildi. Fonların büyük kısmı Katar’a transfer edildi ve kullanım koşulları uluslararası denetime tabi tutuldu.

JAPONYA, UMMAN, LÜKSEMBURG VE ABD’DE DE VARLIKLAR BULUNUYOR

İran’ın yurtdışındaki fonları yalnızca Asya ülkeleriyle sınırlı değil. Yine iddialara göre Japonya, Umman, Lüksemburg ve hatta Amerika Birleşik Devletleri’nde de İran’a ait çeşitli finansal varlıklar bulunuyor. Bu ülkelerdeki toplam tutarın yaklaşık 8 milyar dolar seviyesinde olduğu değerlendiriliyor. Ancak söz konusu rakamlar kesin verilerden ziyade uluslararası finans çevrelerinin tahminlerine dayanıyor.

Tüm bunların dışında akla gelen kritik bir soru daha var: Çin ve Hindistan’daki fonların serbest bırakılmasının önündeki en büyük engel ABD yaptırımları mı, yoksa bu ülkelerin kendi tercihleri mi? 

Asıl engelin net biçimde ABD yaptırım mimarisi olduğunu söyleyen Oral Toğa, “Çin de Irak da Hindistan da aslında ödemeye razı. Borçlular ve ticaret istiyorlar. Ama bankaları OFAC cezasından çekiniyor. ABD finans sistemine erişimi kaybetmek istemiyorlar. Yani engel bu ülkelerin isteksizliği değil, üçüncü taraflara yönelik tehdit” dedi.

Yine de ülke ülke farklar olduğunu da ifade eden uzman isim, “Çin’deki para teknik olarak dondurulmuş değil, kısıtlı. Pekin İran ticaretini zaten dolar dışında, Yuan ve takasla çeviriyor. Burada hem mekanizma sorunu var hem de Çin’in tercihi. Çin serbest çevrilebilir sert parayı vermek yerine kozu elinde tutmak istiyor. Hindistan’da ise sorun engelleme değil, paranın serbestçe çevrilememesi. Somut çözüme gelince, Cenevre çerçevesi tutarsa kısmi bir mekanizma mümkün. Kore-Katar örneğindeki gibi belirli dilimleri hareket ettiren bir muafiyet yapısı. Ama havuzun tamamının çözülmesini beklememek lazım. Erişim nükleer uyuma bağlı ve geri alınabilir. Mahkemeye takılı ve çevrilemez kısımlar zaten kilitli kalır. Yani temiz bir çözülme değil. Daha çok emanet ve muafiyet temelli, parça parça bir erişim göreceğiz diye düşünüyorum” şeklinde konuştu.