Petrol yıllardır ABD Venezuela çatışmasının merkezinde… Peki neden?

Venezuela’nın tarihi, ABD Başkanı Donald Trump’ın Venezuela’ya düzenlediği operasyon ve Venezuela lideri Nicholas Maduro’yu yakalamasıyla belki de tamamen değişti. Ülkenin tarihi aslında petrolden kazandığı gelirle ve ABD ile yer yer karar ortaklığı yer yer gerilim ekseninde ilerleyen ilişkisiyle şekilleniyor demek yanlış olmaz. Trump, ülkesinin Venezuela ile politik mücadelesinde yeni ve öngörülemeyen bir çağ başlattı. Bu çağ, önceki kırılma noktalarında olduğu gibi yine petrolle ilişkili.

ABD Başkanı’nın açıklamasına göre, Venezuela’ya Maduro ve eşi Cilia Flores’i yakalamak için düzenlenen operasyonun maliyeti yine Venezuela’nın geniş petrol rezervlerinden elde edilen gelirden karşılanacak. Öyle ki Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü’nün (OPEC) verilerine göre, Venezuela’nın petrol rezervleri dünyadaki toplam petrol rezervlerinin yüzde 17’sine tekabül ediyor.

Trump, ülkede düzenli bir geçiş sağlanana kadar Venezuela’yı ABD’nin yöneteceğini duyurdu ve ülkenin ekonomik olarak toparlanması için Venezuela’nın elindeki hammaddelerin kullanılacağını belirtti. ABD Başkanı, Mar-a-Lago’daki konutundan basına verdiği demeçte, saldırıya dair değerlendirmede bulunurken şunları söyledi:

“ABD’nin devasa petrol şirketleri -ki bu şirketler dünyanın en büyüğü- gidip (Venezuela’da) milyarlarca dolar harcayacak ve ciddi şekilde bozulmuş olan petrol altyapısını tamir edecek.”

ABD, Maduro'yu uyuşturucu kaçakçılığı ve narkoterör gerekçesiyle yakaladığını dile getirse de konuyla ilgili açıklamalar çoğunlukla petrol çerçevesinden yapılıyor.

"ABD'DEKİ BAZI RAFİNERİLER SADECE VENEZUELA PETROLÜNE AYARLI"

Emekli Belgrad ve Havana Büyükelçisi Hasan Servet Öktem, petrolün neden ABD-Venezuela çatışmasının merkezinde yer aldığını Hurriyet.com.tr için değerlendirdi.

Venezuela’nın petrol üretiminin eskiden günde 3 milyon varil seviyesinde olduğunu hatırlatan Öktem, Venezuela devletine bağlı petrol şirketi PDVSA'nın geçirdiği değişime değinerek, “Dolayısıyla ülkenin normali bu. Maduro zamanında devlet şirketi PDVSA’da, yolsuzluklar ve liyakat sahibi kişilerin görevlendirilmemesinden ötürü verimlilik düştü” dedi.

Petrol endüstrisinde yatırımların daima yenilenmesi gerektiğinin önemine işaret eden Öktem, “Yatırım olmadığı için petrolün üretimi yarım ila bir milyon varile kadar düştü. Ülke zamanında büyük petrol gelirleri ediniyordu, şimdi bu gelirler azaldı” diye konuştu.

Venezuela petrolünün doğal pazarının ABD olduğuna dikkat çeken Öktem, sözlerini şöyle sürdürdü:

“Venezuela, ABD ile sorunlar yaşamasından sonra petrolü Çin’e ve Rusya’ya satmaya başladı. Ayrıca Venezuela petrolü ağır bir petrol. Kükürtlü ve mazot yapımına çok uygun bir petrol. O nedenle ABD’deki bazı rafineriler sadece Venezuela petrolüne göre ayarlanmıştır. Yani ABD, Venezuela petrolünü hep almak ve kullanmak ister. Şimdi ABD şirketleri tekrar buraya gelmek istiyorlar. 1970’lerde ve 2000’lerde yapılan devletleştirmeden sonra ABD şirketleri buradan uzaklaştırıldılar. Trump, ‘Monroe Doktrini tekrar geçerli, dolayısıyla buralarda Rus ya da Çin şirketleri değil, benim şirketlerim olmalı’ diyor.”

"PETROL VENEZUELA'YI DÖNGÜLERİN İÇİNE ÇEKEN TEK GÜÇ"

Ekonomist Doç. José Manuel Puentes ise El Pais’e Caracas’tan yaptığı açıklamada, “Petrol, Venezuela’yı olumlu ya da olumsuz döngülerin içine çeken tek ve en güçlü değişken” dedi.

Puentes, değerlendirmesinde şunları söyledi:

“Suudi Arabistan 10 milyon varillik üretimi ile arşa çıktı ki Venezuela’nın rezervleri Suudi Arabistan’dan daha fazla. Üretimin tabii ki Chevron, Repsol, Shell veya BP gibi uluslararası şirketler ve yabancı sermayenin de yardımıyla yeniden harekete geçirilmesi, Venezuela ekonomisinin arkasındaki itici güç olabilir.”

Venezuela, uluslararası piyasada ham petrol ve türevlerinin ticaretini engelleyen karmaşık yaptırımlara tabi ve Chevron, ülkede faaliyet iznine sahip tek Amerikan firması. Puentes, bu noktada Venezuela’nın 100 yıldan uzun petrol geçmişinde ABD’nin lider rolü oynadığını hatırlatarak, bu müdahalenin de genelde stratejik ittifaklar yoluyla geldiğini dile getirdi.

HER ŞEY 1914'TE BAŞLADI

1914’te Venezuela endüstriyel ham petrol üreticisi olduğunda, ABD ülkenin ana ticaret ortağı ve alıcısı olarak sahneye çıktı. İlk olarak Rockefeller’ın bünyesinde bulunan Standard Oil ile başlayan bu girişim, İkinci Dünya Savaşı’nda Müttefik Devletler’e petrol tedariki ile devam etti.

1974’te Venezuela’da petrol endüstrisinin devletleştirilmesinden sonra dahi anlaşmalar ve kanunlar Amerikan şirketlerinin pozisyonlarını ve çıkarlarını korumaya devam etti. Bu şirketler halihazırda ülkeye teknoloji ve iş pratiği getiren şirketlerdi.

1999’da Hugo Chávez yönetime geldiğinde Venezuela günde yaklaşık 3,2 milyon varil petrol ihraç ediyordu. Bunların çoğu, kuzeye, özellikle de Venezuela petrolü gibi ağır ham petrolü işlemek için hayli uygun olan Teksas ve Louisiana'daki rafinerilere gönderiliyordu.

Chávez’in 2007’de ülkenin, üretim projeleri haklarına sahip olması hedefiyle başlattığı yasal değişiklikler serisi ConocoPhillips ve ExxonMobil’in öncülüğünde birtakım uluslararası davalar açılmasına neden oldu. Kaldı ki bu şirketler hâlâ yatırımlarının kaybı için tazminat talep ediyor. PDVSA'daki yolsuzluk ve hatalı yönetim, petrol üretimindeki ve petrole aşırı şekilde dayanan ekonomideki çöküşte başrol oldu.

VE EKONOMİK KRİZ...

Ülkenin GSYİH’si 20 yıl içinde öyle bir çakıldı ki 2014-2020 arasında 7 yıl üst üste daralma yaşandı. Buna 2017 ile 2021 arasındaki hiperenflasyonun da eklenmesiyle Venezuela’nın GSYİH’si Dominik Cumhuriyeti ile kıyaslanır oldu.

Ekonomist Doç. José Manuel Puentes, “En nihayetinde Venezuela hâlâ cazibesini koruyor çünkü kimsede daha fazla petrol yok” dedi ve ekledi:

“Tabii ki kurumlara, oyunun kurallarına ve imtiyazlara saygı çerçevesinde istikrarlı bir politik ve ekonomik atmosfer yaratılmalı. Siyasi bir değişiklik olursa bu gerçekleşebilir. Düzenli olarak farklı uluslararası petrol şirketleriyle görüşüyorum ve Venezuela’nın petrolü hepsinin ağzını sulandırıyor.”

300 milyar varillik petrol rezervine rağmen bazı ekonomistler ise uzun zamandır beklenen finansal toparlanmanın hızlı ve kolay olup olamayacağı konusunda çekincelere sahip. Bahse konu ham petrol fazla ağır, bu petrolü çıkarması zor ve işlemesi görece maliyetli.

GERİLEME 2002'DE Mİ BAŞLADI?

Birçok kişiye göre, Venezuela’nın tek bir sektöre bağlı olması ve durgun üretimi 2002’de kötüleşmeye başladı. Çünkü o yıl petrol endüstrisindeki grev nedeniyle yönetim becerisi sınırlanan Chávez, PDVSA’nın iş gücünün yarısını işten çıkardı ve resmi ve özel şirketler arasındaki ilişkiyi yeniden yapılandırdı. Böylece petrol sahalarını, rafinerileri ve dağıtım tesislerini PDVSA’ya devretti.

Boston'da bulunan Aurora Macro Strategies'in kamu borç piyasaları başkanlığı görevini yürüten José Ignacio Hernández'e göre, Venezuela’da 2002’den bu yana hayata geçirilen keyfi politikalar petrol endüstrisinin sonunu getirdi. Bu savına destek olarak ise, “Bugün üretim Chávez’in seçildiği 1998 yılının üçte birinden az” dedi. Hernández, sözlerine şu ifadelerle devam etti:

“Sektörde bazı durumların canlandırılması gerekiyor. Bir, finansal yatırıma milyarlarca dolar gerekiyor. Bazı uzmanlar bunun 100 milyar dolar olduğunu düşünüyor. İkincisi, siyasi istikrar. Üçüncüsü ise, yatırım çekilebilmesi için hukukun üstünlüğünün hayata geçirilmesi ve mülkiyet haklarının garanti edilmesi.”

Öte yandan, Trump’a yönelik gerek ülke içindeki gerekse ülke dışındaki eleştiriler, ABD Başkanı’nın vurguladığı “güvenli geçişin” Venezuela’nın enerji egemenliğini ve modern tarihin en büyük göçünün kurbanı olan Venezuela halkının çıkarlarını kapsayıp kapsamayacağı yönünde.

 “Her şeyden önce şu çok önemli, Venezuela’da halk son 15 senedir yani Maduro zamanında fakirleşti çünkü 3 milyon değil de yarım milyon varil petrol çıkarılıyor” anımsatmasında bulunan Hasan Servet Öktem, bu petrolün tekrar 3-3,5 milyon varil seviyesine çıkarılmasının hayli önemli olduğuna vurgu yaptı:

“Burada da iki unsur var; birincisi 3 milyon varil petrol çıkarılırken bunu çıkaran şirketlerin para kazanması, ikincisi de Venezuela halkına para akması... Yani gelirlerin adil paylaşılması lazım. PDVSA petrol üretiminde gerekli verimi sağlayamadı, şimdi Amerikalılar ‘Ben yapacağım’ diye geliyorlar.”

Doç. José Manuel Puentes de hâlâ değerlendirilmesi gereken pek çok senaryo olduğuna vurgu yaparak, şunları söyledi:

“Hugo Chávez ve Maduro öncesine baktığımızda da Venezuela’nın zengin bir ülke olduğunu ama bu refahın eşit dağıtılmadığını görebiliyoruz. 1970’ler ve 1980’lerde mahalleler inşa edildi, yamaçlara yerleşimler yapıldı ama yoksullar bu refahın dışında bırakıldı. Bu da Suudi Arabistan tarzı bir modelin gelişmesine neden oldu: Hafta sonları Miami’de alışveriş yapan güçlü bir orta sınıf ve marjinalleştirilen kocaman bir azınlık. Neyse ki artık dersimizi aldık. Bu ‘kara altını’ varlığa çevirebilirsek eşit dağıtabiliriz.”

Fotoğraflar: AP