Panik dalgası büyüyor: 14 yaşındaki Çağla’yı hayattan kopardı... Türkiye’de vakalar artıyor mu? Bu ‘hayati işaretleri’ mutlaka öğrenin

Geçtiğimiz ay İngiltere’nin Kent bölgesinde patlak veren ve hızla yayılan menenjit salgını, ülkede paniğe yol açmıştı.

Ülkemizde ise geçtiğimiz nisan ayında Kocaeli’nde okulda rahatsızlanan ikinci sınıf öğrencisi 8 yaşındaki İrem Aslan, kaldırıldığı hastanede menenjitten hayatını kaybetmişti. Küçük kızın sınıfındaki 28 öğrenciye koruyucu tedavi uygulanmıştı. Bu acı olaydan sonra yine Kocaeli’nde mayıs ayında 4 aylık Güven Tan bebek de menenjit sebebiyle yaşamını yitirmişti. İstanbul’da da bir çocuk hayatını kaybetmişti.

Aralık ayında ise Sakarya’nın Akyazı ilçesinde ilkokul öğrencisi 8 yaşındaki Tarık Ediz Özkanlı, menenjit şüphesiyle tedavi altına alındığı hastanede yaşamını yitirmişti.

Son olarak ise Zonguldak’ta menenjit ön tanısıyla ameliyata alınıp, entübe edilen 14 yaşındaki Çağla Savaş, bir haftadır yoğun bakım ünitesinde verdiği yaşam savaşını kaybetti.

HASTANEDEN DEFALARCA EVE GÖNDERİLDİ

Çağla Savaş, 4 Nisan’da ateş ve baş ağrısı gibi şikayetlerle Zonguldak Kadın Doğum ve Çocuk Hastalıkları Hastanesi acil servisine götürüldü.

İddiaya göre; burada yapılan kan tahlilinin ardından Savaş'a serum ve antibiyotik tedavisi verilip, taburcu edildi. Ertesi gün çocuklarının daha da kötü olduğunu gören aile, Çağla'yı tekrar aynı hastanenin acil servisine getirdi ve benzer tedavinin ardından taburcu edildi.

Baş ağrıları artan ve ense sertliği oluşan Çağla’yı ailesi, 6 Nisan'da uzman hekime muayene ettirdi. Savaş'a antibiyotik tedavisi verildi ve yine evine gönderildi. Ertesi gün daha da kötüye giden Çağla, tekrar aynı hastanenin acil servisine götürüldü ve tedavisine devam edilmesi gerektiği söylendi.

YAŞAM SAVAŞINI KAYBETTİ

8 Nisan'da bilinç kaybı, şiddetli baş ağrısı, ateş gibi şikayetlerle Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi Hastanesi'ne götürülen Çağla Savaş, burada menenjit ön tanısı ile hastaneye yatırıldı. 10 Nisan'da başındaki baskıyı azaltmak için beyin ameliyatına alınan Çağla, entübe edildi. Bir haftadır çocuk yoğun bakım servisinde tedavisi süren Savaş, hayatını kaybetti.

Çağla Savaş’ın menenjit sebebiyle hayatını kaybetmesi, ülke çapında büyük bir korkuya yol açtı. Türkiye’deki son durumu, aşılama oranlarını ve her ebeveynin menenjit hakkında mutlaka bilmesi gerekenleri Acil Tıp Uzmanı Dr. Öğr. Üyesi Gültekin Akyol’a sorduk.

1- TÜRKİYE’DE MENENJİT VAKALARINDA HERHANGİ BİR ARTIŞ VAR MI?

Keskin ve doğrulanmış ulusal veri olmadan “belirgin artış var” demek doğru olmaz. Ülkemizde menenjit vakaları yıl boyunca belli dönem ve durumlarda artış gösteriyor: Kış–ilkbahar döneminde viral ve bakteriyel menenjitlerde ve özellikle okul, yurt, askerî ortamlar gibi kalabalık alanlarda artış olabilir.

Sosyal medya kaynaklı bilgiye ulaşılabilirliğin artışına bağlı olarak vakalarda atış olduğu düşüncesi olmasıyla birlikte bu, aslında dönemsel olarak bizim karşılaştığımız bir durum.

'BELİRTİLER GRİP İLE KARIŞTIRILIYOR'

2- ÇAĞLA SAVAŞ MAALESEF HIZLI BİR TANI ALAMADI. MENENJİTİ TESPİT ETMEK ZOR MU? EN ‘KIRMIZI ALARM’ BELİRTİLER NELER?

Menenjit gerçekten klinik pratiğimizde en dikkat edilmesi gereken acil durumlardan biri. Çünkü erken evrede belirtiler çoğu zaman grip veya basit bir üst solunum yolu enfeksiyonu ile karışabiliyor. Bu da hem aileleri hem de bazen ilk başvuruda hekimleri yanıltabiliyor.

Klasik olarak menenjitte ateş, ense sertliği ve bilinç değişikliği dediğimiz üçlü ön plandadır. Ancak şunu özellikle vurgulamak gerekir ki, bu üç belirti her hastada aynı anda görülmeyebilir. Bu nedenle ‘üçü birden yoksa menenjit değildir’ şeklinde bir yaklaşım son derece hatalı olur.

Bizim acil tıpta özellikle dikkat ettiğimiz bazı kırmızı alarm bulguları var. Şiddetli ve alışılmadık baş ağrısı, hastanın çenesini göğsüne değdirememesiyle kendini gösteren ense sertliği, ışığa bakamama yani fotofobi, fışkırır tarzda kusma, bilinçte bulanıklık veya hastanın normalden daha uyuklar halde olması oldukça önemli uyarı işaretleridir. Çocuk hastalarda buna ek olarak havale geçirilmesi ve ciltte mor döküntülerin ortaya çıkması, özellikle meningokok enfeksiyonu açısından son derece kritik bulgulardır.

Bebeklerde ise tablo daha da farklı olabilir. Beslenme reddi, durdurulamayan ağlama, bıngıldakta kabarıklık, huzursuzluk ya da tam tersine aşırı uyku hali gibi daha non-spesifik belirtilerle karşımıza gelebilir.

Menenjit tanısında en güvenilir yöntem lomber ponksiyondur. Yani belden alınan beyin omurilik sıvısının incelenmesiyle tanıyı net olarak koyabiliyoruz. Bu sıvıda hücre sayısı, protein, şeker düzeyi ve etken mikroorganizma değerlendirilir. Ek olarak kan testleri ve bazı ileri mikrobiyolojik yöntemler de tanıyı destekler. Dolayısıyla menenjiti tespit etmek mümkündür; önemli olan doğru zamanda şüphelenmek ve hızlı hareket etmektir.

3- MENENJİT ÇOK HIZLI VE KOLAY BULAŞAN BİR HASTALIK MI?

Menenjit toplumda sanıldığı kadar kolay bulaşan bir hastalık değildir. Genellikle damlacık yoluyla, yani öksürük, hapşırık ve yakın temas ile bulaşır. Aynı ortamda kısa süre bulunmak çoğu zaman yeterli olmaz; daha çok uzun süreli ve yakın temas gerekir. Ancak okul, kreş, yurt gibi kalabalık ortamlarda bulaş riski artar.

4- GELELİM BU HASTALIKLA MÜCADELENİN EN ÖNEMLİ SİLAHI OLAN AŞILARA... AŞILAR KAÇ AYLIKKEN YAPILMAYA BAŞLANMALI, EN AZ KAÇ DOZ YAPILMALI?

Menenjit tek bir etkene bağlı olmadığı için farklı aşılar söz konusudur. En sık kullandığımız iki aşı türü var; bir tanesi A, C, W, Y serogruplarına karşı koruma sağlar, diğeri ise B serogrubuna karşı etkilidir. Bu iki aşının birlikte uygulanması daha geniş koruma sağlar.

Aşılamaya genellikle bebeklik döneminde başlanır. İki aşıdan biri 2–3. aydan itibaren yapılabilir, diğeri ise daha ileri aylarda uygulanır. Doz sayısı yaşa göre değişmekle birlikte genellikle birkaç dozluk şemalar şeklinde uygulanır.

Menenjit aşıları Sağlık Bakanlığı kapsamında değil, bu sebeple ebeveynlerin bu aşıları eczaneden ücret karşılığında alıp çocuk doktorlarına uygulatması gerekiyor.

5- AŞILARIN HASTALIKTAN KORUMA ORANI NEDİR?

Meningokok aşılarının koruyuculuğu genel olarak yüzde 70 ile 90 arasında değişir. Ancak burada en önemli nokta, aşıların hastalığın ağır seyretmesini, yoğun bakım ihtiyacını ve ölüm riskini ciddi şekilde azaltmasıdır. Yani sadece hastalığı önlemek değil, hastalığın şiddetini azaltmak açısından da çok değerlidir.

'AŞILAMA BİREYSEL DEĞİL, TOPLUMSAL BİR SORUMLULUK'

6- BİR SINIFTA 20 AŞILI 1 TANE AŞISIZ ÇOCUK VARSA, BU NASIL BİR RİSK FAKTÖRÜ OLUŞTURUR?

Önemli bir risk oluşturur. Toplumda ‘Ben yaptırmasam da diğerleri aşılı’ şeklinde bir düşünce var ama bu doğru değil. Aşılı bireyler büyük ölçüde korunur ancak hiçbir aşı yüzde 100 etkili değildir. Bir sınıfta 20 aşılı, 1 aşısız çocuk varsa, bu aşısız çocuk bakterinin taşınması ve yayılması açısından bir kaynak olabilir. Bu da diğer çocuklar için ek bir risk oluşturur. Bu nedenle aşılama sadece bireysel değil, toplumsal bir sorumluluktur.

Türkiye’de ulusal aşı takviminde yer alan Hib ve pnömokok aşılarının oranları oldukça yüksektir. Ancak meningokok aşıları rutin takvimde olmadığı ve ücretli uygulandığı için aşılama oranlarının daha düşük olduğunu söyleyebiliriz. Bu konuda net ve güncel veri sınırlıdır.

7- MENENJİT GENETİK BİR HASTALIK MIDIR? AİLE ÖYKÜSÜ BU DURUMDA NE KADAR ETKİLİDİR?

Menenjit genetik bir hastalık değildir, enfeksiyona bağlı gelişir. Yani ailede daha önce menenjit görülmemiş olması, çocuğun bu hastalığa yakalanmayacağı anlamına gelmez. Bu nedenle ‘ailede yoksa risk yok’ düşüncesi doğru değildir. Çok nadir bazı bağışıklık sistemi hastalıkları yatkınlık oluşturabilir ama genel toplum için belirleyici olan şey mikroorganizmaya maruziyettir. Dolayısıyla aşı kararı aile öyküsüne göre değil, hastalığın ciddiyeti ve korunma ihtiyacına göre verilmelidir.

8- VAKA SAYILARININ ENDİŞE VERİCİ ŞEKİLDE ARTMAYA BAŞLADIĞI BİR TABLODA, YETİŞKİNLER İÇİN DE AŞI ÖNERİLİYOR MU?

Evet, belirli durumlarda yetişkinler için de menenjit aşısı öneriyoruz. Özellikle toplu yaşam alanlarında bulunanlar, üniversite öğrencileri, askerler, sağlık çalışanları, bağışıklık sistemi zayıf olan bireyler ve seyahat eden kişiler risk grubunda yer alır. Vaka artışı söz konusuysa bu gruplarda aşılama daha da önem kazanır. Yani menenjit aşıları sadece çocuklara özgü değil, gerekli durumlarda yetişkinler için de koruyucu bir seçenektir.

9- MENENJİTİN BAŞTA ÇOCUKLAR OLMAK ÜZERE TÜM VAKALARDA ÖLÜM RİSKİ NEDİR?

Menenjit ciddi ve hızlı ilerleyebilen bir hastalıktır. Bakteriyel menenjitlerde ölüm oranı yaklaşık yüzde 10–20 civarındadır ve bazı ağır tablolarda bu oran daha da artabilir. Ancak erken tanı ve hızlı tedavi ile bu risk belirgin şekilde azaltılabilir. Günümüzde uygun antibiyotik tedavisi ve yoğun bakım desteği ile birçok hasta tamamen iyileşebilmektedir. Yine de bazı hastalarda işitme kaybı, nörolojik sekeller gibi kalıcı hasarlar gelişebilir. Bu nedenle en önemli nokta, erken farkındalık ve zamanında müdahaledir.