Okyanusun dibi parçalanmaya başladı: İzlemek için kıtalar aşıp geldiler Sözcü Gazetesi

Dünya yüzeyinin büyük bir kısmı okyanusların derinliklerinde gizlidir. Bir gemi güvertesinden ya da plaj sandalyesinden bakıldığında uçsuz bucaksız mavi dalgalar son derece huzurlu görünse de, kilometrelerce aşağıda, zifiri karanlıkta gezegenin kabuğunu yırtan devasa bir karmaşa yaşanıyor. Tektonik plakalar geriliyor, su altındaki kabuk çatlıyor ve açılan yarıklardan içeri sızan magma soğuyarak Dünya'nın yeni "derisini" oluşturuyor. Gezegenin kendini yenileme mekanizması olan bu süreç, Nature dergisinde yayımlanan çığır açıcı bir çalışmaya göre insanlık tarihinde ilk kez, tam da gerçekleştiği anda saniye saniye kaydedildi.

Fransız Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi'nden (CNRS) deniz jeofizikçisi Jean-Yves Royer ve ekibi, Antarktika ile Avustralya arasındaki Güneydoğu Hint Sırtı'na doğru yola çıktığında amaçları aslında tamamen farklıydı. Araştırmacılar, bu bölgedeki tektonik plakaların uzun vadeli, yavaş ve istikrarlı gerilme hareketini ölçmeyi hedefliyordu. Bu amaçla Saint Paul-Amsterdam volkanik platosuna OHA-GEODAMS (Hidro-Akustik ve Jeodezi Gözlemevi) adını verdikleri son teknoloji su altı cihazlarını indirdiler. Deniz tabanına tripodlar, hassas transponderler, sismometreler ve otonom hidrofoni cihazları yerleştiren ekip, derin deniz basıncına meydan okuyan bu laboratuvarın çalışıp çalışmayacağından bile emin değildi.

Tektonik plakaların ayrılması, bilim insanlarının "kuantum genişleme" dedikleri, birbirinden bağımsız ve nadir gerçekleşen ani patlamalar şeklinde ilerler. Gerilim onlarca yıl boyunca birikir ve tek bir büyük olayla serbest kalır. Bilim insanları bu gerilimi yakalamayı umarken, adeta jeolojik bir piyangonun büyük ikramiyesini kazandılar. Cihazların kurulmasından sadece iki ay sonra, 26 Nisan 2024'te yeraltında kıyamet koptu.

Okyanus ortası sırtlarında iki plaka birbirinden uzaklaşırken, normal şartlarda hareket gözle görülemeyecek kadar yavaştır. Ancak Nisan 2024'ün sonlarında başlayan bu devasa olayda sırtın iki yakası, normal hızının tam yarım milyon katına çıkarak dakikada 5 santimetre hızla iki yana doğru açılmaya başladı. Gözlemevinin kaydettiği veriler, derinliklerdeki bu jeolojik tiyatronun tüm anatomisini gözler önüne serdi. Yeraltındaki magma rezervuarı sıkışıp kabuğu zorlarken, deprem sürüleri sırt ekseni boyunca kilometrelerce hızla göç etti. Yoğun magma kütlesi yukarı fırlayıp altındaki hazneyi boşalttıkça, okyanus tabanı büyük bir hızla içeri doğru göçtü ve vadinin tabanı günler içinde tam 4 metre aşağı çöktü. Kabuktaki dikey çatlaklardan sızan erimiş kayaçlar nihayet okyanus tabanına ulaştığında ise yaklaşık 16 gün boyunca sürecek bir su altı erüpsiyonu başladı. Bu sürede tam 150 milyon metreküp lav deniz tabanına yayıldı ve bölgede yer yer 90 metreyi aşan kalınlıkta yepyeni bazaltik kayalar oluştu.

Araştırmanın başyazarı Jean-Yves Royer, yaşadıkları şaşkınlığı ve heyecanı anlatırken böylesine devasa bir olayı yakalamayı hayal bile edemediklerini, en fazla birkaç santimetrelik sabit esnemeyi ölçmeyi umarken 40 yılda bir rastlanacak bir olaya tanıklık ettiklerini belirtiyor. Daha da önemlisi, bu muazzam lav akışı yerleştirilen hassas cihazların sadece 1-2 kilometre uzağında gerçekleşti. Eğer lavlar doğrudan sensörlerin üzerine aksaydı, tüm veriler ve milyon dolarlık teknoloji yok olabilirdi. Şansın ve mühendisliğin bu kusursuz buluşması sayesinde, okyanus kabuğunun doğum anı hiçbir veri kaybı olmadan insanlık tarihine yazıldı. OHA-GEODAMS gözlemevi, okyanusun en derin noktasında nöbet tutmaya ve Dünya'nın kalp atışlarını dinlemeye devam ediyor.