Odysseus gerçekten yaşadı mı? Christopher Nolan’ın The Odyssey’si tarihi yeniden mi kuruyor, yoksa bir efsaneyi mi gerçek gibi hissettiriyor?

Bazı hikayeler tamamen hayal ürünü değildir; gerçek ile efsane, yüzyıllar içinde birbirine karışabilir. Homeros’un Odysseia’sı da böyle bir anlatı. Christopher Nolan’ın The Odyssey filmi, gerçek bir coğrafyanın ve Tunç Çağı Ege dünyasının izlerini taşıyan bu mitolojik hikayeyi yeniden sinemaya taşıyor.

Bu nedenle asıl soru “Odysseus gerçekten yaşadı mı?” değil, “Bu hikayenin dayandığı dünyanın ne kadarı gerçekti?” sorusu.

TROYA YALNIZCA BİR DESTAN MEKANI DEĞİL

Odysseia, Troya Savaşı’nı doğrudan anlatmıyor. Hikaye, savaşın bitiminden yaklaşık on yıl sonra başlıyor; Odysseus’un eve dönüş yolculuğu ise bir on yıl daha sürüyor. Troya’nın düşüşü ve Truva Atı gibi olaylar geçmişe dönüşler ve anlatılar aracılığıyla aktarılıyor.

Hikayenin arkasındaki Troya ise yalnızca edebi bir mekan değil. Türkiye’nin kuzeybatısındaki Hisarlık bölgesinde bulunan antik yerleşim, büyük ölçüde Homeros’un Troya’sıyla ilişkilendiriliyor. Bölgede savaş ve yıkım yaşandığını düşündüren arkeolojik bulgular da var. Ancak bunlar Homeros’un anlattığı biçimde on yıl süren bir kuşatmayı veya Helen ile Agamemnon’un hikayesini kanıtlamıyor.

BELKİ DE TEK BİR SAVAŞ HİÇ OLMADI

Hitit kayıtlarında Batı Anadolu’daki Wilusa adlı bir krallıktan ve Myken dünyasıyla ilişkilendirilen Ahhiyawa adlı bir güçten söz ediliyor. Troya’nın stratejik konumu da bölgede çatışmalar yaşanmış olabileceğini düşündürüyor.

Fakat bunlar Homeros’un anlattığı tek ve büyük Troya Savaşı’nı doğrulamıyor. Daha ihtiyatlı ihtimal, farklı dönemlerde yaşanan gerçek çatışmaların zamanla sözlü gelenek içinde birleşerek tek bir destana dönüşmüş olması.

HOMEROS’UN DÜNYASI BİRDENBİRE ORTAYA ÇIKMADI

Odysseia’nın şekillendiği dönem genellikle MÖ 8. yüzyıl civarıyla ilişkilendiriliyor. Buna karşılık hikayenin dünyası daha eski Miken ve Tunç Çağı geçmişinden izler taşıyor. Farklı dönemlere ait kültürel unsurların aynı anlatıda bulunması, destanın yüzyıllar boyunca sözlü gelenek içinde değiştiğini düşündürüyor.

Odysseus’un kendisi için de durum aynı. Gerçekten yaşamış olduğuna dair doğrulanabilir bir kayıt bulunmuyor. Ancak karakterin tamamen hayal ürünü olması da gerekmiyor; bazı araştırmacılar onun tarihsel hükümdarlara ilişkin hatıraların zamanla tek bir kahramanda birleşmesiyle ortaya çıkmış olabileceğini düşünüyor.

TRUVA ATI TARİHİN SINIRINDA DURUYOR

Odysseus’un en önemli özelliği fiziksel gücünden çok zekası. Truva Atı, Polyphemos’u kandırması ve Sirenlerden kurtulmak için kendisini direğe bağlatması bu yönünü öne çıkarıyor.

Fakat Truva Atı’nın gerçekten kullanıldığına dair arkeolojik kanıt yok. Buna rağmen MÖ 7. yüzyıla ait bir Mykonos vazosunda askerlerle birlikte tasvir edilen tekerlekli bir tahta at bulunuyor. Bu da hikayenin çok eski dönemlerde bilindiğini gösteriyor.

Atın gerçek bir savaş aracından, gemiden veya sembolik bir anlatıdan esinlenmiş olabileceği düşünülüyor. Ancak dev bir tahta atın içine askerlerin saklandığını doğrulayacak bir kanıt bulunmuyor.

CANAVARLARIN ARKASINDA GERÇEK BİR TEHLİKE OLABİLİR

Kikloplar, Sirenler, Kirke, Kalypso ve tanrıların müdahaleleri mitolojik anlatının parçaları. Bunların tarihsel olarak gerçekten yaşandığına dair kanıt yok.

Yine de bazı hikayelerin gerçek gözlemlerden ilham almış olması mümkün. Kiklop efsanesinin fosil kafataslarından, Skylla ve Kharybdis’in ise Messina Boğazı’ndaki tehlikeli akıntılardan esinlenmiş olabileceği düşünülüyor.

Kirke’nin büyüsü için de benzer teoriler var. Bazı bitkilerin algıyı ve bilinci ciddi biçimde değiştirebilmesi, antik insanların bu tür etkileri mitolojik biçimde yorumlamış olabileceği ihtimalini gündeme getiriyor. Ancak bunların hiçbiri kesin olarak kanıtlanmış değil.

GERÇEK COĞRAFYA, MİTOLOJİK BİR YOLCULUK

Odysseus’un hikayesinde geçen İthaka, Girit, Sicilya, İtalya’nın güneyi, Akdeniz ve Kuzey Afrika gerçek coğrafyalar. Ancak destandaki rotayı günümüz haritasında birebir takip etmek mümkün değil.

Çünkü gerçek yerler ile Kikloplar, Sirenler, Skylla ve Kharybdis gibi mitolojik mekanlar aynı yolculuğun içine yerleştirilmiş durumda.

NOLAN’IN FİLMİ TARİHİ YENİDEN KURMUYOR

Poseidon ve Athena gibi tanrıların fiziksel olarak var olduğuna dair tarihsel kanıt yok; ancak onlara tapınılması tarihsel bir gerçek. Bu nedenle filmdeki tanrılar, antik Yunan toplumunun dini ve mitolojik dünyasının bir yansıması olarak değerlendirilebilir.

Nolan’ın yaklaşımı da tam olarak burada ortaya çıkıyor.

The Odyssey, tamamen fantastik bir mitoloji filmi ile katı bir tarihsel drama arasında duruyor. Filmde “büyü” olarak görünen olayların gerçekten doğaüstü olup olmadığı konusunda belirli bir belirsizlik yaratılması da bu yaklaşımın parçası.

Filmin görsel dünyasında da farklı dönemlerin estetikleri bir araya geliyor. Bu nedenle yapımı birebir bir tarihsel rekonstrüksiyon olarak değerlendirmek doğru değil.

PEKİ, THE ODYSSEY NE KADAR GERÇEK?

Ortaya çıkan tablo oldukça net: Filmdeki olay örgüsü büyük ölçüde mitolojik, karakterlerin tarihsel varlığı doğrulanmış değil. Buna karşılık Troya, Miken dünyası, Ege ve Akdeniz coğrafyası gibi hikayenin arka planındaki unsurlar gerçek bir geçmişe dayanıyor.

Odysseus’un gerçekten yaşamış olması, Troya Savaşı’nın Homeros’un anlattığı biçimde gerçekleşmesi, Truva Atı, Kikloplar, Sirenler ve tanrıların müdahaleleri ise tarihsel olarak doğrulanmış değil.

Bu yüzden The Odyssey için “tarihsel film” demektense “tarihsel hafızadan beslenen mitolojik bir epik” demek daha doğru.

Nolan sıfırdan hayali bir dünya kurmuyor. Gerçek Troya’nın, Miken dünyasının ve Ege coğrafyasının izlerinin üzerine Homeros’un mitolojisini yerleştiriyor. Homeros’un kendisi de geçmişe ait hatıraları, kendi döneminin kültürünü ve sözlü gelenekten gelen efsaneleri tek bir destanda birleştirmiş olabilir.

Kaynak: National Geographic, Brittanica, History

Görsel kaynak: AP, IMDb