Nehir dağlardan dolaşmak yerine dağın içinden geçmişti... Gizemi çözüldü Sözcü Gazetesi

Milyonlarca yıl önce Colorado Nehri’nin en büyük kolu olan Green Nehri, jeologları şaşkına çeviren sıra dışı bir rota izleyerek Uinta Dağları’nın etrafından dolanmak yerine doğrudan içinden geçti.

Araştırmacılar uzun süredir bunun nasıl mümkün olduğunu anlamaya çalışıyordu. Yeni bir çalışma ise, nehrin adeta 'yokuş yukarı' akmış gibi görünmesine yol açan bu gizemin ardında dağların geçmişte alçalmış olabileceğini öne sürüyor.

DOLAŞMAK YERİNE DAĞIN İÇİNDEN GEÇTİ

Green Nehri Wyoming’de doğuyor ve Utah’taki Canyonlands Ulusal Parkı’nda Colorado Nehri ile birleşiyor. Yaklaşık 8 milyon yıl önce nehir, yüksekliği 4 bin metreye ulaşan Uinta Dağları’nı yararak bugünkü yatağını oluşturdu.

Ancak dağ silsilesinin yaklaşık 50 milyon yıllık olduğu, nehrin ise bu rotayı çok daha geç bir dönemde — muhtemelen 8 milyon, hatta belki 2 milyon yıl önce — izlemeye başladığı biliniyor. Bu zaman farkı, ortada açıklanması zor bir jeolojik bilmece oluşturuyor.

DAHA ÖNCE İKİ TEORİ DE OLASI BULUNMADI

Daha önce iki ana teori öne sürülmüştü. Bunlardan biri, Uintaların güneyindeki Yampa Nehri’nin kuzeye doğru aşındırma yaparak Green Nehri için bir geçit açtığını savunuyordu.

Ancak araştırmacılara göre nispeten küçük bir nehir olan Yampa’nın böyle devasa bir yarma gücü üretmiş olması pek olası değil.

Diğer teori ise tortulların birikerek Green Nehri’ni geçici olarak yükselttiğini ve böylece dağları aşmasını sağladığını öne sürüyordu; fakat bölgede bulunan tortul seviyeleri kanyonun yüksekliğini açıklamaya yetmiyor.

GİZEM ÇÖZÜLÜYOR

Livescience'ın akatardığına göre; yeni çalışmayı yürüten ekip ise farklı bir mekanizmaya işaret etti. Ekibe göre bunun nedeni Uinta Dağları’nın bir dönem alçalmış olması olarak açıklandı.

Araştırmacılara göre litosferik damlama adı verilen bir süreç, dağların altındaki yoğun kaya kütlelerinin aşağı doğru sarkmasına ve yüzeydeki yükseltinin azalmasına yol açtı.

Daha sonra bu yoğun kütlelerin mantoya koparak batmasıyla bir geri tepme etkisi oluştu ve arazi yeniden yükseldi. Bugün gördüğümüz topoğrafyanın bu iki aşamalı süreçle şekillenmiş olabileceği düşünülüyor.

AND DAĞLARINDA DA TESPİT EDİLMİŞTİ

Litosferik damlamalar, yer kabuğunun mantoyla buluştuğu derinliklerde, dağların ağırlığı nedeniyle daha yoğun minerallerin oluşmasıyla başlıyor.

Zamanla ağırlaşan bu kütleler aşağı doğru damlayarak dağların yüzeydeki yüksekliğini düşürüyor. Kopup mantoya battıklarında ise yüzey yeniden yükseliyor. Bu tür süreçlere dair kanıtlar daha önce And Dağları gibi farklı bölgelerde de tespit edilmişti.

'GÜÇLÜ BİR KANIT'

Araştırmacılar, Uinta Dağları’ndaki nehir profillerini temel alarak yaptıkları modellemelerde yüzeyde hedef tahtasını andıran bir yükselme deseni belirledi.

Ayrıca daha önce elde edilmiş sismik tomografi verilerini inceleyen ekip, Uintaların altında yaklaşık 200 kilometre derinlikte eski bir litosferik damlamaya benzeyen yoğun bir kütle saptadı. Bu bulgu, öne sürülen mekanizma için güçlü bir kanıt olarak değerlendiriliyor.

Bilim insanları, bu damlanın dağların tabanından 2 ila 5 milyon yıl önce koptuğunu hesapladı. Bu zaman aralığı, dağların yeniden yükselme süreci ve Green Nehri’nin dağları yarmaya başladığı dönemle örtüşüyor.

Araştırmacılara göre dağlar yeterince alçaldığında, Green Nehri için en az dirençli yol haline geldi ve nehir bu hattı izleyerek 700 metreyi bulan duvarlara sahip derin kanyonları oydu.

Çalışmaya dahil olmayan uzmanlar da bu açıklamanın uzun süredir çözülemeyen gizemi aydınlatabileceğini belirtiyor. Georgia Teknoloji Enstitüsü’nden jeolog Mitchell McMillan, litosferik damlama fikrinin Green Nehri’nin rotasını açıklamak için makul olduğunu ifade ederek, yüzeydeki jeolojik ipuçlarının mantodaki süreçleri anlamada kullanılmasının çalışmanın en heyecan verici yönlerinden biri olduğunu vurguluyor.