NEBİ MİŞ Savaş ile barış arasında belirsiz bir sonucun analizi

İran-ABD/İsrail savaşı, tüm dünyayı etkileyen sonuçlar üretti. "Savaş bitti şimdi ne değişti?" sorusu önemli. Ancak savaş kesin olarak bitmiş değil. 60 günlük kırılgan bir süreç var. Hürmüz kademeli açılacak, nükleer dosyanın müzakeresi devam edecek. Anlaşmanın tam metni daha ortaya çıkmadı. Anlaşmanın maddeleri ne olursa olsun, taraflar kendileri açısından "zafer kazandık" söylemini öne çıkaracak.
Mutabakat zaptının şimdilik önemli görünen sonucu, İran ekonomik avantajlar karşılığında, jeopolitik hedeflerinden vazgeçtiği şeklinde yorumlanıyor. Savaşta kaybı büyük olan taraf ise İsrail. Taraflar açısından meseleye bakarak devam edelim. ABD ve İsrail askeri olarak İran'a büyük zarar verdi. Fakat savaşın stratejik sonucu, İran'ın dayanıklılığını ortaya çıkardı. Hürmüz üzerinden zorlayıcı adımları, Amerikan gücünün sınırlarının görünür olmasını sağladı.
ABD ve İsrail, İran'ın liderlik, komuta, hava savunma, donanma, füze ve nükleer altyapısına büyük zarar verdi. Fakat İran rejimi çökmedi. Nükleer kapasitesi tamamen yok edilmedi. Vekil ağları tamamen ortadan kaldırılmadı. İran, Hürmüz üzerinden yeni bir caydırıcılık mekanizması keşfetti. Dolayısıyla da İran stratejik dengeyi değiştirdi.
İran, "zafer kazandı" denemez. Ancak yenilmedi. ABD ve İsrail askeri üstünlüğü zafere dönüştüremedikleri için stratejik olarak maliyetle yüzleştiler. İran savaştan ağır insani, ekonomik ve askeri maliyetle çıktı. Ancak, güçlü bir devlete karşı, zayıf aktörün asimetrik maliyet üretme kapasitesini gösterdi. ABD'nin hava gücü yıkıcılığını korumasına ve büyük tahribat verebilmesine rağmen, siyasi hedef belirsiz olduğu için stratejik bir başarı ortaya çıkmadı. ABD, savaşın başında açıkladığı amaçlara ulaşmadı. ABD'nin bölgedeki askeri üstlerinin dokunulmazlığı algısı aşındı. Savaş, ABD iç siyasetini, ekonomik maliyetlerden dolayı, negatif yönde etkiledi. Amerikan kamuoyu, İran'a saldırıyı "gerekli olmayan bir savaş tercihi" olarak kodladı.
Bu savaşın aslında en fazla kaybedeni İsrail. ABD iç siyaseti dahil dünyada İsrail karşıtlığı yükseldi. Uluslararası toplumda yalnızlaştı. Anlaşma masasında belirleyici bir aktör olamadı. İran'ın kapasitesini çökertemediği için bundan sonra İran'a yönelik uluslararası toplum destekli baskıyı, İsrail kolay harekete geçirmeyecek. ABD'yi İran'a savaş konusunda ikna etmesi de kolay olmayacak. Çünkü, ABD yeni bir savaşı başlatmaya istekli görünmeyecek. İlk defa bir ABD başkanı İsrail'e, "Dediklerimi yapmazsan İran'la baş başa kalırsın" dedi. Bu, ilişkilerde bir kırılma olmasa da, İsrail'e sınırları konusunda bir uyarıydı.
İsrail, güvenlik doktrinini radikal bir saldırganlığa dönüştürse de, savaş başlatma konusunda ABD'ye çok daha bağımlı hale geldi. İsrail'in İran'a saldırı kapasitesinin sınırları ve zayıflıkları ortaya çıktı. Füzelerle vurulamaz miti yıkıldı. Uzun savaşta, ABD desteğine her anlamda bağımlılığı bu müzakere sürecinde belirginleşti. Bu savaşla birlikte, İsrail'in askeri saldırı inisiyatifi ile Amerikan karar alıcıları arasındaki gerilimi bu çerçeveden yorumlamak gerekir. Yani, İran dosyasını tek başına sonuçlandıramayacağını gördü.
Bölge açısından bu savaşın sonucu, ABD'nin Körfez ülkeleri başta olmak üzere, sağladığı güvenlik garantileri sorgulandı. Dolayısıyla ülkeler, güvenlik ihtiyaçlarına göre dış politika tercihlerini çeşitlendirecek. Bu durum, yeni bir bölgesel güvenlik mimarisine ihtiyacı acil hale getirdi.
Küresel sistem açısından, enerji arzı ve tedarik zincirlerinin güvenliği jeopolitiğin merkezine yerleşti. Çin ve Rusya, bu savaştan kazançlı çıktı. Türkiye'nin diplomatikaskeri gücü ve devlet kapasitesinin bölgesel ağırlığına ihtiyaç daha da görünür hale geldi.
Savaş şimdilik kabaca bu sonuçları üretse de, hâlâ Hürmüz'ün açılıp açılmayacağı belli değil. İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stokunun ne olacağı belirsiz. İsrail'in bu mutabakatı sabote etme ihtimali yüksek. İran'ın bu savaş sonrası iç dengelerinin nasıl şekilleneceği önemli bir soru. ABD'nin bu savaştan sonra, yeni bir zafer anlatısı için ne yapacağı ve savaştan ne ders çıkaracağı küresel düzenin geleceği açısından önemli. Nihai barış anlaşmasına ulaşmak hâlâ zor. Ancak, savaşın bir mutabakat zaptı ile yönetilebilir biçimde dondurulması bile uluslararası toplumu, bölge ülkelerini ve piyasaları rahatlattı