Miras nedir? Yusuf Dinç

Kader armağanı, sadakat ölçüsü, iktidar kaynağı, adalet mihengi olmuş bir kavram miras. Madem serveti yazdık, mirası da yazalım. Sonuçta mülkiyetle hukuki olarak temellenen servetin iki sonucu var; istimal ve intikal. İstimal servetten yararlanmadır ve iki biçimde olur; suiistimal yahut hüsnü istimal. Servetin sahibi sağ iken her iki biçimde de sahip olduğu varlık üzerinde tasarrufta bulunabilir. Toplumun ölçülerini aşmamanın iyi olması kaydıyla… Hayatını kaybettikten sonra ise servetin intikali

Kader armağanı, sadakat ölçüsü, iktidar kaynağı, adalet mihengi olmuş bir kavram miras.

Madem serveti yazdık, mirası da yazalım. Sonuçta mülkiyetle hukuki olarak temellenen servetin iki sonucu var; istimal ve intikal.

İstimal servetten yararlanmadır ve iki biçimde olur; suiistimal yahut hüsnü istimal. Servetin sahibi sağ iken her iki biçimde de sahip olduğu varlık üzerinde tasarrufta bulunabilir. Toplumun ölçülerini aşmamanın iyi olması kaydıyla…

Hayatını kaybettikten sonra ise servetin intikali meseledir. Servet başkasının servetine dönüşmek üzere bir ara forma dönüşür; miras olur. Servet-miras-servet gibi bir intikal hattı oluşturulur.

İşte bu kimlik değişimi aşamaları tarihte hukuklar ve kültürler arasında farklı yöntemlerle gerçekleştirilmiştir.

Meseleyi anlamak için bir ayrımın bilinmesi gerekir; intikal edecek olan bir varlık mıdır, yoksa hak mıdır? Yani servetin mi, servetin sahipliğinin mi miras olacağıdır. Hukuk sistemleri bu ayrımdaki tercihlerine göre miras konusunda kataloglanmalıdır.

İstisnaları varsa da ilk miras sistemlerinde genellikle servetin kendisi değil, sahipliği miras konusudur.

Amaç toplumsal düzeni korumaktır.

Bunun ne demek olduğunu

izah edeceğim çünkü bugün bize yabancı bir yaklaşımdır bu. Devredilen servet değil, statüdür.

Bir mal devri gibi değil, bir hak devri gibi işler. Mülk değil, mülkün yöneticiliğidir intikal konusu. Miras ölçeğine göre ailenin reisliği, topluluğun reisliği yahut toplumun reisliğidir. Servet bölünmez; ama onun üzerinde tasarruf yetkisi el değiştirir. Reislik ise erkeğindir ve doğum sırasıyla, sadakatle veya yetenekle kazanılır.

Bu noktada çiğ bir biyolojik üstünlük kaygısının değil; güvenlik, üretim ve savaş koşullarından kaynaklanan bir tercihin ön plana alındığını söylemek daha yerinde olur.

Düzeni koruyan bu sistem, dolaşımı tıkayarak soyu ve mülkiyeti korur ama maliyeti de vardır. Çünkü aile içindeki diğer bireyler ve özellikle kadınlar çoğu zaman sistematik mirasçı olarak tanınmamıştır. Gene de hane içi koruma, mehir veya çeyiz uygulaması bu ilk sistemlerde onarıcı mekanizmalar olarak kendisine yer açmıştır.

Sonra bugün ideolojik reflekslerle eleştirilen tek dengeleyici miras sistemi gelmiştir. İleri/gerici tartışmasına konu edilen İslam miras hukuku ne ilerici ne gericidir; dengeleyicidir. Ama bu eleştirenleri kınamıyorum çünkü meselenin önüne arkasına bakan sistem kavrayıcı düşünce süreci ağırdır herkesin harcı olamaz.

İslam servetin kendisi ile sahipliğini hibritleyip adil önerisini yapmıştır. Servetin sahipliği devredilebildiği gibi daha önce dışlanmış olan kadın, çocuk, ana-baba, zayıflar dahil sistematik varisler belirlenerek servetin kendisi de yeniden dağıtım konusu olmuştur.

Böylece miras menfaat değil, adalet konusu olmuştur. Hem koruyucu hem de dolaşımı akışkanlaştıran bir karakter almıştır. Ne tek elde dondurulmuş ne de sınırsız bir parçalanmaya bırakılmıştır.

Modern dönemdeyse bambaşka bir miras anlayışıyla karşılaşırız. Medeni hukukla birlikte miras, büyük ölçüde servetin kendisinin bölüşülmesi olarak ele alınır. Statü, soy ya da hane sürekliliği kaygısı güdülmez. Birey merkeze alınır; servet parçalanır. Çünkü para anlaşılmış ve her şeyin parasal karşılığı hesaplanabilir hale gelmiştir.

Bu yeni anlayış, eşitlik iddiasıyla ortaya çıksa da başka bir sorunu beraberinde getirir:

Servet artık anlam üretmez, sadece tüketim gücünü temsil eder. Miras, toplumda bir yer, bir sorumluluk ya da bir devamlılık sağlamaz; yalnızca harcanacak bir varlığa dönüşür.

Evet yaşanan bu dönüşüm hukuki olmaktan çok iktisadidir; miras hukukunu adalet anlayışı değil, para anlayışı değiştirmiştir.

Ve kapitalizmle gelen değişim o kadar güçlüdür ki kültürlerin kendi dinamikleri aşağılanır olmuştur.

Ama belki de kapitalizm yanlıştır. Belki de mirası yalnızca para olarak görmek, toplumsal adaleti gözardı etmek bir sorundur.

Belki bugünün Türkiye’sinde aldı-verdi kavgasına dönüşen mirasın bir toplumun servetle adalet arasında kurduğu ilişkinin aynası olduğunu görmek yeniden mümkün olur. Bu yazı da bu amaç için burada dursun işte.