KEREM ALKİN 50 yıllık ‘PetroDolar’ Sistemi dağılırken

ABD'nin Vietnam fiyaskosu ve Bretton Woods Sistemi'nin dağılması sonrasında, doların uluslararası rezerv para olma özelliğini korumak ve tahkim etmek adına oluşturduğu PetroDolar Sistemi, 20. Yüzyıl'ın ikinci yarısında ABD'nin küresel hegemonya mimarisinin en kritik sütunlarından birisi olarak inşa edildi. 11 Şubat 1945'de Yalta'daki tarihi konferans sona erdikten sonra, Stalin ve Churchill başkentlerine dönerken, Rousevelt Washington'a dönmek yerine, Kızıldeniz'e gizli bir uçak yolculuğu gerçekleştirdi.
14 Şubat 1945'te, ABD donanmasının USS Quincy gemisinde, Roosevelt ile Suudi Arabistan'ın kurucusu Kral Abdülaziz arasında kurulan denklem; 'güvenlik karşılığı petrol ve dolar' formülüyle yalnızca enerji ticaretini değil, aynı zamanda küresel finansal düzeni de şekillendirdi. 1970'lerde sistemin kurumsallaşmasıyla birlikte, petrolün dolar cinsinden fiyatlanması, doların rezerv para statüsünü tahkim etti ve son 70 yılda petrolden trilyonlarca dolar para kazanan Körfez sermayesinin, 1975'den itibaren ellerindeki bu dev finansal kaynağı ABD finansal varlıklarına yönlendirmesi, bu yapıyı sürdürülebilir kıldı.
Ancak, bugün gelinen noktada PetroDolar Sistemini ayakta tutan bu iki temel sütun aynı anda aşınıyor. Birincisi; enerji ticaretinin artık dolar dışına taşması. Çin'in öncülüğünde gelişen 'petroyuan' girişimleri, Rusya-Çin enerji ticaretinde yerel para kullanımının artması ve BRICS+ ülkeleri arasındaki ikili takas mekanizmaları, doların petrol piyasasındaki tekelini kırmaya başladı. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ve büyük yatırım bankalarının son raporları, petrol ticaretinin yaklaşık beşte birinin artık dolar dışı kanallarla gerçekleştiği tahminlerine geniş bir şekilde yer veriyor. Petro ticaretindeki bu oran, elbette henüz PetroDolar Sistemini yıkacak düzeyde değil; ancak yönün değiştiği de artık net
İkincisi ve daha kritik olanı ise; PetroDolar geri dönüşüm mekanizmasının zayıflaması. Körfez ülkeleri uzun yıllar boyunca elde ettikleri dolar gelirlerini ABD Hazine tahvillerine, Wall Street'e ve savunma sanayine yönlendirerek, ABD'nin dolar bazlı sistemini yeterince besledi. Ancak son yıllarda, özellikle jeopolitik risklerin artması ve ABD'nin dolar ve dolar bazlı ödeme sistemi üzerinden finansal yaptırımları bir dış politika aracı olarak yoğun biçimde kullanması, bu ülkelerde 'varlık güvenliği' sorgulamasını tetikledi. IMF ve BIS değerlendirmelerinde de altı çizildiği gibi, merkez bankalarının rezerv kompozisyonunda altına yönelim hızlandı; ABD tahvillerinin payı ise göreli olarak geriliyor.
Nitekim, 2024 sonrası dönemde, küresel merkez bankalarının altın alımlarındaki artış tarihi zirvelere ulaştı. Bu eğilim, yalnızca finansal bir tercih değil; aynı zamanda politik bir mesaj niteliğinde; 'rezerv güvenliği, artık tek bir merkeze ve para birimine emanet edilemez.' Öte yandan ABD'nin Körfez güvenlik mimarisindeki rolünün sorgulanmaya başlanması, sistemin jeopolitik temelini de zedeliyor. Son İran Savaşı ve Washington'un müttefiklerini yeterince koruyamadığı algısı, Kızıldeniz'de bir gemide 80 yıl önce verilmiş bir güvenlik taahhüdünün inandırıcılığını ciddi manada aşındırmış durumda. Bu durum, PetroDolar Sisteminin görünmeyen ama hayati bileşeni olan 'güven sözleşmesi'ni de ortadan çatlatmış durumda.
Bugün uluslararası düşünce kuruluşlarının çoğu aynı noktaya işaret ediyor; PetroDolar Sistemi elbette bir gecede çökmez; ancak, artık uluslararası finansal mimarinin artık tek kutuplu bir yapı olarak devam etmesi mümkün değil. Yerine daha parçalı, çok merkezli ve hibrit bir enerji-finans düzeni geliyor. Dolar hala güçlü; fakat artık rakipsiz değil.
Üstelik, mesele yalnızca para birimi meselesi de değil. Bu, küresel güç mimarisinin dönüşümü. Enerji, finans ve güvenlik üçgeninde kurulan 20. Yüzyıl dengesi çözülürken, 21. Yüzyıl'ın çok kutuplu düzeni adım adım inşa ediliyor. Herkesin merak ettiği soru ise şu: Yeni çok kutuplu sistem, istikrar mı üretecek, yoksa belirsizlik mi? Cevap henüz net değil. Ancak bir gerçek var ki; PetroDolar Sistemi artık olmazsa olmaz değil, artık tartışmalı bir 'geçiş rejimi'.