İran’ın yeni lideri kim olacak? Hamaney’in ölümü rejim değişikliğini kolaylaştırır mı? ‘Bu denk bir mücadele değil’

ABD Başkanı Donald Trump’ın İsrail’in de aktif olarak sürecin içinde olduğu İran’a yönelik “büyük çaplı askeri operasyonlar” başlatıldığını duyurması, sadece üç ülke arasındaki gerilimi değil, bölgesel güç dengelerini de doğrudan etkileyen bir kırılma anına işaret ediyor.

Başkent Tahran’dan yükselen patlama sesleri, uzun süredir diplomatik restleşmelerle ilerleyen krizin artık sahada yeni bir aşamaya geçtiğini gösteriyor.
‘TARİHİN EN KÖTÜ İNSANLARINDAN BİRİ OLAN HAMANEY ÖLDÜ’

ABD Başkanı Trump, Truth Social hesabından yaptığı paylaşımda, hayatta olup olmadığına ilişkin hakkında farklı açıklamalar olan İran lideri Hamaney'e ilişkin açıklamasında, “Tarihin en kötü insanlarından biri olan Hamaney öldü” ifadesini kullandı.
İRAN DEVLET TELEVİZYONU DA DOĞRULADI
İran devlet televizyonu da Ali Hamaney'in hayatını kaybettiğini belirterek, "İran İslam devrimi lideri şehadete ulaştı" ifadesini kullandı. İran hükümeti de Hamaney'in hayatını kaybetmesi üzerine 40 günlük ulusal yas ve 7 günlük resmî tatil ilan etti.

YENİ LİDERLİK GÖREVİ NASIL OLACAK?
İran lideri Ali Hamaney'in danışmanı Muhammed Muhbir, Hamaney'in ölümü sonrası boşalan liderlik makamının temsiliyetine ilişkin süreci anlattı. İran devlet televizyonuna konuşan Muhbir, İran Anayasası'nın 111. maddesinin uygulanacağını söyledi.
Muhbir, “Anayasa'nın 111. maddesine göre, liderin vefatı, istifası veya görevden alınması durumunda Uzmanlar Meclisi en kısa sürede yeni lideri belirlemek ve ilan etmekle yükümlüdür. Yeni lider belirleninceye kadar Cumhurbaşkanı, Yargı Erki Başkanı ve Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi'nin seçeceği Anayasayı Koruyucular Konseyi'nden bir fakih olmak üzere üç kişiden oluşan konsey, liderlik görevlerini geçici olarak üstlenir” ifadelerini kullandı.
HEDEF REJİM DEĞİŞİKLİĞİ!

Trump, 1979’dan bu yana İran’ı yöneten yapının devrilmesini amaçladıklarını ima ederek İran halkına, “İşimiz bittiğinde hükümetinizi devralın. Hükümet sizin olacak” çağrısında bulundu.
Askeri kaynaklara göre operasyonun birkaç gün sürmesi bekleniyor. Çoğu analist ise bu sürecin daha da uzayabileceği üzerinde duruyor. Ayrıca bu süreç, ABD’nin 2003 Irak savaşından bu yana Orta Doğu’daki en büyük askeri yığınağını takip ediyor. Bölgeye iki uçak gemisi, çok sayıda savaş gemisi, denizaltı, ağır bombardıman uçağı ve onlarca savaş uçağı sevk edildiği biliniyor.
Uzmanlara göre ABD, hava üstünlüğü açısından İran’a karşı belirgin bir avantaja sahip. Ancak asıl soru, Tahran’ın misilleme kapasitesinin ne ölçüde sınırlandırılabileceği. 

DÖRT KRİTİK HEDEF

The Telegraph’ta yer alan habere göre güvenlik analistleri, Washington’un önünde dört temel askeri hedef bulunduğunun altını çiziyor:
İran liderliği: Üst düzey askeri ve siyasi isimlerin etkisiz hale getirilmesiyle komuta-kontrol yapısının zayıflatılması. Bu doğrultuda Hamaney'in ölümü bu aşamayı doğruluyor.
Stratejik füze kapasitesi: Uzun ve orta menzilli füze stoklarının imhası.
Deniz gücü: Hürmüz Boğazı’nı kapatma (İran basını Hürmüz Boğazı’nın kapatıldığını öne sürdü. Boğazın kapatıldığına ilişkin henüz resmî bir açıklama yapılmadı) ve ABD filosuna saldırı ihtimaline karşı İran donanmasının etkisiz hale getirilmesi.
Devrim Muhafızları: Rejimin hem dış savunma hem de iç baskı mekanizmasının belkemiği olan İran Devrim Muhafızları Ordusu’nun hedef alınması.

‘BU DENK BİR MÜCADELE DEĞİL’
Yine The Telegraph’ta yer alan habere göre İsrail merkezli Institute for National Security Studies uzmanlarından Danny Citrinowicz, “Bu denk bir mücadele değil. İran’ın ABD’yi hava sahasında durdurabilecek kapasitesi sınırlı” değerlendirmesinde bulundu.
HAVA OPERASYONLARIYLA REJİM DEĞİŞİKLİĞİ MÜMKÜN MÜ?
Bu noktada akla gelen soru şu: Hava operasyonlarıyla kalıcı bir rejim değişikliği mümkün mü?
Gelişmeleri değerlendiren Güvenlik Politikaları Uzmanı Dr. Coşkun Başbuğ, bu şekilde rejim değişikliğinin zor olduğunu söyledi. Washington’un başlangıçtaki planının sahadaki tabloyla örtüşmediğini savunan Başbuğ’a göre ABD Başkanı Donald Trump’ın ilk hedefi, İsrail’i doğrudan sürecin dışında tutarak hızlı ve sınırlı bir operasyonla sonuç almaktı. Ancak beklenen senaryonun işlemediğini belirten Başbuğ, İsrail’in sürece fiilen dahil olduğunu ve bunun ABD’yi daha geniş bir çatışma denklemine çektiğini ifade etti.

Trump’ın uzun soluklu bir askeri angajmandan yana olmadığını vurgulayan Başbuğ, “Kısa vadede operasyon yapmalıyız anlayışı hâkim. Çünkü uzun vadede bölgedeki askeri yığınağı ve özellikle deniz unsurlarını bu şekilde tutmak sürdürülebilir değil” değerlendirmesinde bulundu.
İsrail kanadında ise operasyonun haftalarca sürebileceği yönünde yorumlar yapıldığını aktaran Başbuğ, ABD’nin bu ölçekte ve sürede bir harekâtı devam ettirmesinin hem askeri hem de siyasi açıdan zor olacağını dile getirdi.
HAMANEY'İN ÖLÜMÜ REJİM DEĞİŞİKLİĞİNİ KOLAYLAŞTIRIR MI?
Coşkun Başbuğ, İran’daki olası liderlik değişimine ilişkin değerlendirmelerde de bulundu. Başbuğ, Ali Hamaney’in ölümünün rejimin hemen değişmeyeceğini belirterek, İran’daki yönetim yapısının kurumsal bir sistem üzerine inşa edildiğini vurguladı.
İran’da rejimin sadece dini lider üzerinden şekillenmediğini ifade eden Başbuğ, sistemin çeşitli kurullar ve güç odaklarıyla yönetildiğini söyledi. Bu yapının içinde ABD’nin desteklediği ya da etkilediği bir ekibin bulunup bulunmadığının ise süreç içinde netleşeceğini dile getirdi.
Başbuğ, “Bunlar istihbarat operasyonları olduğu için şu aşamada neyin ne olduğunu tam olarak anlamak mümkün olmayabilir. Kadro şekillendiğinde dış müdahale olup olmadığını daha net görürüz” değerlendirmesinde bulundu.
Başbuğ ayrıca, Donald Trump’ın Hamaney'in yerine kimin geleceğini bilindiğine yönelik açıklamalar yaptığını da hatırlattı.
İran’da rejimin korunmasında en kritik unsurlardan birinin İran Devrim Muhafızları Ordusu olduğunu belirten Başbuğ, söz konusu askeri yapının halen aktif ve güçlü olduğunu kaydetti. Bu nedenle Hamaney’in ölümüyle sistemin aniden çökeceğini söylemenin gerçekçi olmadığını ifade etti.
‘ABD’NİN ÖNCELİKLİ HEDEFİ FARKLIYDI İSRAİL YİNE SABOTE ETTİ’
Coşkun Başbuğ, Trump’ın geniş Orta Doğu planını değerlendirirken, “Trump’ın kafasındaki plan, İsrail’i sürece hiç dahil etmeden çözüm almaktı ama bu mümkün olmadı. Trump tamamen bunu düşünüyordu, ancak İsrail yine süreci sabote etti ve ABD’yi tekrar bu durumun içine çekti” dedi.
Başbuğ, Trump’ın yaklaşımını şöyle özetledi: “Başta kısa vadede operasyon yapmalıyız diyor, çünkü uzun vadede gemileri tutmak mümkün değil. İsrail kanadındakiler ise bunu haftalarca sürecek bir operasyon olarak görüyor; ABD ise burada uzun süre operasyon yürütemez, bu çok zor.”

OLASI HALEFLER KİM?
Geçen yıl yetkililer, Hamaney'in ülkedeki üst düzey din adamları arasından kendisinin öldürülmesi durumunda yerine geçebilecek üç adayı seçtiğini aktarmıştı. The New York Times’ta yer alan haberde geçen yıl olası ölüm durumunda Hamaney, dini lideri seçmekle görevli Uzmanlar Meclisi'ne, belirlediği üç adaydan birinin ivedilikle seçilmesi için talimat verdi.
O dönem normalde aylar süren dini lider seçimi sürecinin mümkün olduğunca kısalmasını amaçlayan Hamaney, savaş ortamında hızlı ve sorunsuz bir geçişi sağlamanın yanı sıra kendi mirasını da korumaya almayı hedeflemişti.
Johns Hopkins Üniversitesi'nde İran üzerine çalışmalar yapan uluslararası ilişkiler uzmanı Vali Nasr, The New York Times'a yaptığı açıklamada, "En önemli öncelik devletin korunması. Bütün bunlar önceden hesaplanmış pragmatik kararlar" dedi.
Yetkililer, Hamaney'in kendisi gibi din adamı olan ve Devrim Muhafızları'na yakınlığıyla bilinen oğlu Mücteba'nın babasının yerine geçeceğine dair söylentiler olduğunu ancak adaylar arasında bulunmadığını belirtti. İran'ın eski cumhurbaşkanı İbrahim Reisi de 2024 yılında bir helikopter kazasında hayatını kaybetmeden önce bir sonraki dini lider olabileceği söylenen isimlerden biriydi.
Kulislerde adı geçenler arasında İran Meclis Başkanı ve eski Devrim Muhafızları komutanı Mohammad Bagher Ghalibaf ve dini liderin ofisinde kilit rol oynayan Ali Asghar Hejazi bulunuyor.
Ancak bu isimlerin hiçbiri geniş halk desteğine sahip değil. Sürgündeki eski veliaht prens Reza Pehlevi ise son aylarda demokrasiye geçiş sürecine liderlik etmeye hazır olduğunu açıklayarak öne çıkmaya çalıştı. İran’ın son şahı Mohammad Reza Pehlevi’nin oğlu olan Pehlevi, bazı kesimlerce umut olarak görülse de ülke içinde gerçek destek düzeyi belirsizliğini koruyor.
Trump ise "İran'ın yeni liderini biliyorum. İran'ın yeni liderliği ve yeni lideri hakkında çok iyi bir fikrimiz var" ifadelerini kullandı.
Coşkun Başbuğ, ABD ve İsrail’in bu konuya farklı yaklaştığını belirterek, “ABD cephesi ayrı bakıyor, İsrail cephesi ayrı bakıyor bu olaya. İsrail cephesinin isteği, rejimi yıkıp yerine Pehlevi’yi getirelim şeklinde. Trump ise rejim değişikliği derken Pehlevi’yi adres göstermiyor, yeni bir lider olmalı diyor” ifadelerini kullandı.
Başbuğ, sürecin gidişatına dair de uyarıda bulundu: “Sürecin nereye evrileceğini zamanla göreceğiz. Ancak İran’da rejimi değiştirmek kolay gözükmüyor.”
‘AKILLICA DÜŞÜNEMİYORLAR, ŞUURSUZCA SALDIRIYORLAR’
ABD’nin 2003’te Irak’ta yürüttüğü rejim değişikliği operasyonu, uzun süreli istikrarsızlık ve iç savaşla sonuçlanmıştı. İran’ın 90 milyonu aşan nüfusu, yaklaşık 600 bin kişilik askeri gücü ve geniş coğrafyası, olası bir kara harekâtını son derece maliyetli kılıyor. Askeri analistler, tam ölçekli bir işgalin başarıya ulaşması için çok fazla askere ihtiyaç duyulabileceğini belirtiyorlar. 
Peki 2003’teki Irak deneyimi Washington’a gerçekten bir ders verdi mi ve İran senaryosu bu dersleri nasıl sınayacak?
Coşkun Başbuğ, ABD’nin yaklaşımını değerlendirirken, “Şu an bence akıllıca da düşünemiyorlar. Şuursuzca saldırıyorlar. Dolayısıyla burada haftalarca kalması zor. En kısa sürede sonuç almak istiyorlar, bu da bombalamalarla olur ama sadece bombalamalarla rejimin değişmesi pek mümkün gözükmüyor” ifadelerini kullandı.
‘MASA İHTİMALİ ZOR’

Coşkun Başbuğ, olası müzakereler ve savaşın seyrine dair değerlendirmelerde de bulunarak, “Masa ihtimali çok zor. Savaş artık kontrolden çıkıyor. Buradan sonra savaşın nereye evrileceğini kestirmek çok zor” ifadelerini kullandı.