İran tehdidine çözüm bulmuştu: Gizli savunma planı çöktü mü? Yeni nesil uçak krizde

İngiltere son dönemde savunma alanında peş peşe attığı adımlarla dikkat çekiyordu. Özellikle Orta Doğu’da artan gerilim ve İran kaynaklı insansız hava aracı tehditlerine karşı Kraliyet Hava Kuvvetleri’nin (Royal Air Force-RAF) envanterindeki Typhoon savaş uçaklarına entegre edilen yeni nesil düşük maliyetli füze sistemi, ülkenin hava savunma kabiliyetlerinde önemli bir dönüm noktası olarak görülmüştü.
İran yapımı Şahid tipi kamikaze insansız hava araçlarını etkisiz hale getirmek amacıyla geliştirilen sistem sayesinde İngiltere, daha önce yüz binlerce sterlin maliyetle gerçekleştirilen hava savunma görevlerini çok daha düşük bütçelerle yerine getirebileceğini göstermişti. Savunma sanayisinin önde gelen şirketleri BAE Systems ve QinetiQ tarafından kısa sürede operasyonel hale getirilen sistem, Londra’nın yeni nesil savaş konseptlerine ne kadar hızlı adapte olabildiğinin de göstergesi olarak değerlendirilmişti.

Ancak İngiltere’nin hava gücünü geleceğe taşıması beklenen asıl proje konusunda şimdi çok farklı bir tablo ortaya çıktı.


TYPHOON FİLOSUNU BÜYÜK BİR KRİZ BEKLİYOR

İngiltere’nin mevcut Typhoon filosunun yerini alması planlanan ve ülkenin gelecekteki hava savunmasının temel unsurlarından biri olarak görülen Tempest savaş uçağı programında ciddi gecikmeler yaşanabileceği ortaya çıktı. The Telegraph tarafından yayımlanan bilgilere göre, İngiliz hükümetinin uzun süredir üzerinde çalıştığı Savunma Yatırım Planı’ndaki (Defence Investment Plan-DIP) finansman belirsizlikleri nedeniyle yeni nesil savaş uçaklarının hizmete giriş tarihi uzun bir süre ertelenebilir.
İngiltere hükümeti daha önce Kraliyet Hava Kuvvetleri’nin yeni nesil yapısının 2035 yılına kadar oluşturulacağını ve bu dönüşümün merkezinde Tempest savaş uçağının yer alacağını açıklamıştı. Ancak son gelişmeler, programın öngörülen takvimin oldukça gerisine düşebileceğine işaret ediyor.
Peki bu durum nasıl sorunları ortaya çıkarabilir?
TEMPEST, GELECEKTEKİ HAVA GÜCÜNÜN MERKEZİNDE YER ALIYOR

Tempest savaş uçağı, yalnızca İngiltere’nin değil, aynı zamanda Japonya ve İtalya’nın da ortak olarak yer aldığı Küresel Muharip Hava Programı’nın (Global Combat Air Programme-GCAP) en önemli bileşenlerinden biri olarak değerlendiriliyor.
Program kapsamında geliştirilecek uçakların altıncı nesil savaş uçağı özelliklerine sahip olması planlanıyor. Yapay zeka destekli görev sistemleri, gelişmiş sensör ağları, insansız hava araçlarıyla koordineli çalışma kapasitesi ve düşük görünürlük teknolojileri gibi birçok ileri teknolojiyi bünyesinde barındırması hedeflenen Tempest’in maliyetinin 12 milyar sterlinin üzerine çıkacağı tahmin ediliyor.

Başlangıçta planlanan takvime göre geliştirme çalışmalarının 2025 yılında hız kazanması ve ilk operasyonel uçakların 2035 yılında hizmete girmesi öngörülüyordu. Ancak Savunma Yatırım Planı kapsamında gerekli bütçenin ancak 2030’lu yılların ortalarında serbest bırakılmasının beklenmesi, bu hedeflerin gerçekçi olmaktan uzaklaştığını gösteriyor.
Savunma çevrelerinde yapılan değerlendirmelere göre yeni savaş uçaklarının 2030’lu yılların sonlarına kadar hizmete girmesi zor görünüyor. Bazı uzmanlar ise ilk operasyonel teslimatların ancak 2040'lı yıllarda gerçekleşebileceğini belirtiyor.
NATO MÜTTEFİKLERİYLE YÜRÜTÜLEN ORTAK OPERASYONLARI ETKİLEYECEK

İngiltere envanterinde şu anda 100’ün üzerinde aktif Eurofighter Typhoon savaş uçağı bulunuyor. Mevcut planlamaya göre bu uçakların 2040 yılına kadar kademeli olarak hizmet dışına çıkarılması öngörülüyor. Tempest’in gecikmesi durumunda RAF’ın hava üstünlüğü kapasitesinde ciddi bir boşluk oluşabileceği değerlendiriliyor. Uzmanlar, yeni platformların zamanında hizmete alınamaması halinde Typhoon uçaklarının ömür uzatma modernizasyonlarına ihtiyaç duyulabileceğine dikkat çekiyor.
Bu durum yalnızca İngiltere’nin ulusal savunmasını değil, aynı zamanda NATO içerisindeki yükümlülüklerini ve müttefikleriyle yürüttüğü ortak operasyonları da etkileyebilecek potansiyele sahip görülüyor.
MUHALEFETTEN HÜKÜMETE SERT ELEŞTİRİLER

Gecikme iddiaları İngiliz siyasetinde de tartışmalara yol açmış durumda... Örneğin Muhalefet temsilcisi James Cartlidge, hükümeti savunma projelerini bilinçli şekilde yavaşlatmakla suçladı. Cartlidge yaptığı açıklamada, dünyada artan güvenlik tehditlerine dikkat çekerek, İngiltere’nin karşı karşıya olduğu risklerin göz ardı edilmemesi gerektiğini söyledi.
Muhalefet temsilcisi, Ukrayna’daki savaşın devam ettiğini ve Orta Doğu’da da ciddi güvenlik krizlerinin yaşandığını hatırlatarak, İngiltere’nin yeni nesil savunma projelerini hızlandırması gerektiğini ifade etti. Cartlidge, Tempest programındaki gecikmenin yalnızca teknik bir sorun olmadığını, bunun İngiltere’nin gelecekteki savunma kabiliyetlerini doğrudan etkileyecek stratejik bir karar olduğunu savundu. Ayrıca Typhoon modernizasyon programında yaşanabilecek yeni gecikmelerin hem RAF hem de İngiltere’nin yakın müttefikleri açısından ‘vahim sonuçlar’ doğurabileceğini belirtti.

GEÇİCİ SÖZLEŞME SONA ERİYOR

Tempest programı kapsamında İngiltere, Japonya ve İtalya arasında Nisan 2026’da 686 milyon sterlin değerinde geçici bir geliştirme sözleşmesi imzalanmıştı. Ancak söz konusu anlaşmanın bu ay sona erecek olması ve daha kapsamlı uzun vadeli sözleşmelerin henüz imzalanmamış olması belirsizlikleri artırıyor.
Savunma kaynakları, DIP kapsamındaki bütçe kararlarının netleşmemesi nedeniyle yeni sözleşme sürecinin de geciktiğini belirtiyor. Bu durum, üç ülke arasında yürütülen ortak programın zaman çizelgesi üzerinde baskı oluştururken, uluslararası ortakların da İngiltere’nin projeye olan mali bağlılığını yakından takip ettiği ifade ediliyor.
‘İNGİLTERE BU PROJEYİ GERÇEKLEŞTİRME KONUSUNDA OLDUKÇA KARARLI AMA…’

 Konuyu Güvenlik ve Terör Uzmanı Emekli İstihbarat Albayı Coşkun Başbuğ’a danıştığımda dikkat çeken açıklamalarda bulundu. Başbuğ, projenin teknik hedeflerinin yanı sıra siyasi ve ekonomik boyutlarının da belirleyici olduğuna vurgu yaptı. Başbuğ, 6’ncı nesil savaş uçağı konseptinin temel yönelimine dikkat çekerek şu ifadeleri kullandı:
“Tempest altıncı nesil uçak olarak planlanıyor. Ama altıncı nesilde esas çağrı şu: insansız savaş uçağı. Yani bizim Kızılelma’nın gelişmiş versiyonu gibi düşünebiliriz. Altıncı nesil bir hazırlık alanı. Ancak İngiltere bunu insansız mı yapacak, insanlı mı yapacak, yoksa benzer uçaklardan daha farklı, daha gelişmiş bir uçak mı yapacak; bunun üzerine çalışmalar yürüttü. Bu konuda da dışarı pek sır vermediler, sadece genel başlıklar biliniyor.”
Projenin takvimi ve gecikme ihtimallerine de değinen Başbuğ, 2040’lı yıllara sarkabilecek üretim sürecine işaret ederek şunları söyledi:
“Bunun bir anda 2040’ları bulacak olması, üretiminde yaşanacak aksama ekonomik nedenlerden mi kaynaklanıyor yoksa bazı siyasi nedenler de var mı, esas bunu düşünmekte de fayda var. Malum İngiltere siyasi bir çalkantının da içinde. Bu tür projeler siyasi destek de ister. Arkada siyasi bir akıl varsa yol alırsın. İngiltere’deki bu siyasi çalkantı tam olarak nelere mal olur kestirmek biraz zor.”
Ekonomik koşulların da projeye etkisine değinen Başbuğ, özel sektörün temkinli yaklaşımına dikkat çekti: “Yatırım yapacak özel şirketler de süreci takip etmek gibi bir durumda bulunuyor. Bu da projeyi geciktiren nedenlerden biri olabilir. Öte yandan dünyanın yaşadığı büyük bir ekonomik kriz de var. Bu krizin yansımalarını artık her ülke hissediyor.”
İngiltere açısından projenin zorunluluk düzeyinin de tartışmalı olduğunu ifade eden Başbuğ, mevcut hava gücüne dikkat çekerek değerlendirmesini şöyle sürdürdü:
“Böyle bir ortamda İngiltere için bu uçak çok elzem mi, hükümet buna yatırım yapmalı mı tartışılıyor. Bence çok elzem de değil. Çünkü beşinci nesil uçaklar yani Typhoon, bugün Avrupa’da İngiltere’nin de içinde olduğu süreçte üretiliyor. NATO’nun da hava savunmasında ciddi fayda sağlıyor. Bu İngiltere’nin işini de gayet görüyor. Tempest’in yatırımı rafa kalksa bile İngiltere için büyük sorunlar oluşmaz. Ancak İngiltere bu projeyi gerçekleştirme konusunda oldukça kararlı.”

EMEKLİ KOMUTANLARDAN HÜKÜMETE UYARI

Savunma Yatırım Planı’nın sürekli ertelenmesi, yalnızca siyasi çevrelerden değil, eski askerî yetkililerden de tepki aldı. Geçen yıl yayımlanan Stratejik Savunma İncelemesi’nin hazırlanmasında görev alan üst düzey isimler dahil olmak üzere birçok eski komutan, Başbakan Keir Starmer’a süreci hızlandırma çağrısında bulundu. 1977-2006 yılları arasında İngiliz Ordusu’nda görev yapan emekli Albay Richard Kemp, yaşanan gelişmeleri hükümetin savunmaya yeterli önemi vermemesinin sonucu olarak değerlendirdi.
Kemp, hükümetin artan tehditlere karşı askerî kapasitenin güçlendirilmesi yönünde açıklamalar yaptığını ancak konu bütçe tahsisine geldiğinde aynı kararlılığı göstermediğini savundu.
İngiltere’nin mevcut durumda kendi topraklarını etkili şekilde savunabilecek kapasite konusunda bile soru işaretleriyle karşı karşıya olduğunu belirten Kemp, büyük çaplı dış operasyonların ise daha da zor hale geldiğini ifade etti. Emekli Tümgeneral Timothy Cross da hükümetin zor kararları sürekli ertelemesini eleştirerek, savunma alanındaki kritik sorunların geciktirilmesinin uzun vadede daha büyük maliyetler doğurabileceği uyarısında bulundu.
NATO ZİRVESİ KRİTİK DÖNÜM NOKTASI OLABİLİR
Savunma Bakanı John Healey’nin önümüzdeki ay Savunma Yatırım Planı’nı kamuoyuna açıklaması bekleniyor. Plan kapsamında aktif ordu yedeklerinin 2030’lu yıllara kadar yüzde 20 artırılması, Savunma Bakanlığı’nın sivil personel giderlerinin 2030 yılına kadar en az yüzde 10 azaltılması ve öğrenci birliklerinin yüzde 30 oranında genişletilmesi gibi hedeflerin yer alacağı ifade ediliyor.
Uzun vadede öğrenci birliklerinin toplam sayısının 250 bin kişiye ulaştırılması da planlanan hedefler arasında bulunuyor. Yetkililerin, 7 Temmuz'da gerçekleştirilecek NATO Zirvesi’ni Savunma Yatırım Planı'nın açıklanması için son tarih olarak gördüğü belirtiliyor. İngiltere'nin zirveye somut savunma taahhütleriyle katılmak istediği, aksi halde müttefikleri karşısında zor durumda kalabileceği değerlendiriliyor.

TRUMP’IN BASKISI ETKİLİ OLUYOR
NATO içerisindeki savunma harcamaları tartışmalarında ABD Başkanı Donald Trump’ın tutumunun da önemli rol oynadığı belirtiliyor. Trump son dönemde Avrupa ülkelerinin savunma harcamalarını artırması gerektiğini birçok kez dile getirmiş ve NATO’nun savunma yükünün daha büyük kısmının Avrupalı müttefikler tarafından üstlenilmesini istemişti. Bu nedenle İngiltere hükümetinin NATO zirvesi öncesinde savunma planlarını netleştirmeye çalıştığı değerlendiriliyor.