İran ‘büyük’ ittifakı kırdı: Trump ve Netanyahu nun ilişkisi nasıl dostluktan düşmanlığa dönüştü? Dış Haberler

ABD ve İsrail'in 28 Şubat'ta İran'a saldırısıyla başlayan savaş, tarafların nihai bir anlaşmaya varamaması nedeniyle hala devam ediyor.

Savaş, Trump'ın ve Netanyahu'nun beklediği gibi İran'ın kesin yenilgisi ve İran yönetiminin çöküşüyle sonuçlanmadı. Aksine, İran ABD ve İsrail'e karşı ayakta kalmayı başardığı gibi; çatışmayı Körfez ülkelerine taşıyarak ve dünyanın en stratejik su yollarından biri olan Hürmüz Boğazı'nı kapatarak savaşın yıkımını ABD ve İsrail'in de derinden hissetmesini sağladı.

28 Şubat'tan beri savaş nedeniyle yaşanan küresel kırılmaların belki de en öne çıkanı ise, Trump ve Netanyahu arasındaki bağ. Savaş süresince yaşanan gelişmeler, iki ülke arasındaki tarihi ilişkilerde ve İsrail'in ABD kamuoyundaki karşılığında derin bir değişime sebep oldu.

Peki, savaşın başlangıcından bugüne, Donald Trump ve Netanyahu arasındaki ilişki nasıl bir değişime sahne oldu?

Savaş öncesinde sinyaller 'mutabakata' yakın

İlk tarih, savaşın başlangıcından hemen öncesi, 11 Şubat. İsrail Başbakanı Netanyahu'nun kritik ABD ziyaretinde Beyaz Saray'da gerçekleştirilen Netanyahu-Trump görüşmesinde İran ile müzakereler, Gazze ve bölgesel gelişmeler ele alındı.

Netanyahu, ABD Başkanı Donald Trump'tan Beyaz Saray'daki görüşmede İran ile müzakerelerde İsrail'in güvenlik gereksinimlerinin de göz önünde bulundurulmasını talep etti.

İran'la bir anlaşmaya varmak istediklerini ve bu konuya ilişkin güncel durumu İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ile görüşmede de değerlendirdiklerini aktaran Trump ise, sürecin nereye gittiğini görmek istediğini vurguladı.

28 Şubat'ta Trump ve Netanyahu, tam bir ittifakla İran'a saldırdı. New York Times (NYT) gazetesi, Trump'ın İran'a saldırmaya ikna olmasında Netanyahu'nun etkili olduğunu yazdı. Netanyahu'nun, Trump'ı İran'a saldırmaya ikna etmek için tüm yolları denediği değerlendirmesi yapıldı.

Trump'ın, Irak'taki iki Kürt lider Talabani ve Mesud Barzani ile yaptığı telefon görüşmesinin de Netanyahu'nun "aylar süren perde arkasındaki girişimlerinin" sonucu olduğu, Netanyahu'nun, Beyaz Saray'daki bir toplantıda ilk kez "Kürtleri" Trump'a önerdiği İran'da rejim değişikliği için Kürt ayaklanmaları çıkarma fikrini Trump'a Netanyahu'nun kabul ettirdiği ABD basını tarafından yazıldı. Ancak durum Netanyahu'nun beklediği gibi olmadı, Kürt liderler bu fikre yanaşmadı.

Tam bir ortaklıkla başlatılan savaş

Savaşın ilk günlerinde Trump ve Netanyahu ikilisi o kadar güçlü bir kader birliği içindeydi ki, Trump İsrail Cumhurbaşkanı'ndan Netanyahu'yu yargılandığı davada affetmesini istemiş, "Aklında İran'la savaşmaktan başka bir şey olmasını istemiyorum" demişti.

ABD'nin en önde gelen Senatörlerinden Bernie Sanders, "Netanyahu on yıllardır ABD başkanlarını İran'la savaşa girmeye zorluyordu, sonunda evet diyen bir Başkan buldu" açıklamasını yaptı.

Ancak mart ayının ilk haftası bittiğinde, ABD ve İsrail'in İran'da planlanan kazanımları sağlayamaması, ABD'nin İsrail'e karşı güven duygusunu zedelemeye başladı. 9 Mart'ta Trump’ın Orta Doğu Özel Temsilcisi Steve Witkoff ve damadı Jared Kushner’in İsrail ziyareti gerekçe açıklanmadan iptal edildi.

19 Mart'a gelindiğinde Trump, Netanyahu'yla ilişkisini İran'ın enerji tesislerinin akıbetiyle ilgili bir soruya yanıtında açıkladı.

"Netanyahu'nun yaptığından hoşlanmıyorsam bir daha yapılmıyor"

İsrail'in İran'a ait petrol tesislerini hedef alması konusundaki görüşü sorulan Trump, bu konuyu Netanyahu ile görüştüğünü belirtti ve şunları söyledi: "Ona bunu yapma dedim. O da yapmayacak. Biz bağımsız ülkeleriz, çok iyi anlaşıyoruz, koordineli çalışıyoruz, ama bazen Netanyahu bir şey yapıyor ve ben bundan hoşlanmıyorsam, artık bunu yapmıyoruz."

Birkaç gün sonra New York Times, üst düzey ABD'li ve İsrailli yetkililere dayandırdığı çok kritik bir haber paylaştı. Haberde İran'a saldırıların ardından İran'da bir ayaklanma çıkarılabileceğine ve İran yönetiminin devrilebileceğine Netanyahu'yu Mossad'ın ikna ettiğini, Netanyahu'nun da Mossad raporlarıyla Trump'ı ikna ettiğini yazdı. Trump, CIA'in raporlarının aksine Mossad'a ve Netanyahu'ya güvenmeyi seçti, ancak bunun büyük bir yanılgı olduğu savaşın ilk ayı dolmadan ortaya çıktı.

25 Mart'ta ABD basınında yer alan bir habere göre Trump'ın Netanyahu'nun İranlıları rejime karşı sokağa çağırma önerisini geri çevirdiği iddia edildi.

Netanyahu'nun iki liderin eş zamanlı olarak İranlıları sokağa davet eden ortak bir açıklama yapmasını önerdiğini ileri süren kaynaklar, Trump'ın ise bu tür bir çağrının yalnızca katliamlara zemin hazırlayacağı endişesini dile getirerek teklifi reddettiğini belirtti.

Ayrıca, kaynaklara göre, Trump, görüşmede Netanyahu'ya "İnsanlara bilinçlensinler diye mi sokağa çıkın diyelim? Bunu neden yapalım ki?" dedi.

Bannon: Netanyahu'nun oğlunu ABD'den kovun

İşler ABD ve İsrail yönetimi için öyle bir açmaza dönüştü ki, Trump'ın eski danışmanı Steve Bannon, Netanyahu'nun Miami'de yaşayan oğlu Yair Netanyahu'nun ABD'den kovulması ve orduya alınarak savaşa gönderilmesi gerektiğini söyledi.

Nisan ayına girildiğinde Trump ve Netanyahu arasında bir 'ateşkes' anlaşmazlığı her geçen gün büyümeye başladı. Savaş nedeniyle yıllardır inşa ettikleri 'güvenli, korunaklı ve canlı turizm ülkeleri' imajları yerle bir olan Körfez ülkelerinin Trump'a İran'la bir ateşkes için yaptıkları baskı ve İsrail'in vaadettiği hedeflerin gerçekleşmemesi; ABD tarafının İran'la bir ateşkese daha yakın olmasına sebep oldu.

7 Nisan'da Netanyahu, Trump'ı arayarak İran'la ateşkes yapılmamasını istedi. Trump ise ABD'nin taleplerini kabul etmeleri halinde İran’la bir ateşkesin mümkün olabileceğini söyledi.

Bu konuşmanın gecesinde İran ve ABD, ateşkeste anlaştı. İsrail basınına konuşan üst düzey bir İsrailli yetkili, Trump'ın İsrail'i de kapsayan geçici ateşkes konusundaki kararından son anda haberdar edildiklerini söyledi.

İsrail'deki gücünü başlattığı savaşlardan alan Netanyahu ise ateşkesin ilan edilmesiyle İsrail muhalefeti ve basını tarafından "İsrail'i ABD'ye bağımlı bir devletçiğe dönüştürdü" eleştirilerine maruz kaldı.

Savaş devam ederken 'gergin' görüşmeler başlıyor

ABD'nin önemli yayın kuruluşlarından CNN, 10 Nisan'da kritik bir haber paylaşarak, Trump'ın Netanyahu ile İsrail'in Lübnan ile ateşkes müzakereleri talep etmesinden önce "gergin" bir görüşme yaptığı öne sürdü.

Axios Trump'ın, İsrail'in artık Lübnan'ı bombalamayacağı, ABD'nin bunu yapmalarını yasakladığına dair açıklamasının, Netanyahu'yu "şoke ettiğini" ve bu konuda Beyaz Saray'dan açıklama istendiğini ileri sürdü.

Savaşın başlangıcından tam iki ay sonra Trump, Netanyahu'yu Lübnan'da ateşkesi tehlikeye atacak saldırılardan kaçınması için uyardı.

ABD ve İran'ın pamuk ipliğine bağlı bir şekilde sürdürdüğü geçici ateşkes sürecinde, 20 Mayıs'ta İsrail medyası, Trump ile Netanyahu arasında bir telefon görüşmesi gerçekleştirildiğini ve bu telefon görüşmesinin "oldukça uzun ve dramatik" olduğunu öne sürdü.

"Ben ne istiyorsam onu yapacak"

Aynı gün Trump, Netanyahu'nun İran'a saldırıları ne kadar erteleyeceği konusunda, "O (Netanyahu), ben onun ne yapmasını istiyorsam onu yapacak." açıklamasını yaptı.

Oldukça uzun ve dramatik olduğu iddia edilen telefon görüşmesinin öenmli bir ayrıntısı, ABD basınına yansıdı. Axios internet sitesine konuşan kaynaklar, Trump ile Netanyahu'nun izlenecek yol konusunda anlaşmazlık yaşadığını, İsrail Başbakanı'nın görüşmeden sonra "telaşa kapıldığını" öne sürdü.

Netanyahu'nun, Trump'ın İran meselesindeki tutumunu etkilemekte artık zorluk çektiği, Trump'ın kararlarını etkileyecek manevra alanına sahip olmadığını itiraf ettiği; İsrailli yetkililer tarafından absına aktarıldı.

Haziran ayına girildiğinde Trump, Netanyahu'ya Lübnan'da ne olup ne bittiğini soracağını söyledi. İsrail'in Beyrut'u ABD vetosu nedeniyle vuramadığı da İsrailli yetkililer tarafından paylaşıldı.

Trump'ın bu açıklamasının hemen ardından yine ikili arasında 'gergin' bir telefon görüşmesi gerçekleşti. Trump'ın, telefonda görüştüğü Netanyahu'ya Lübnan'da gerginliği tırmandırdığı için sert tepki göstererek, "Ben olmasaydım şu an hapiste olurdun." dediği iddia edildi.

Trump, "Bibi'ye ne yapacağı konusunda çok dikkatli olması gerektiğini, aksi takdirde çok yakın bir zamanda İran karşısında tek başına kalabileceğini söyledim." diyerek ABD ve İsrail arasındaki bağın 4 ayda ne derece yıprandığını ortaya koydu.

Vance, İsrail politikasına en soğuk yaklaşan kabine üyesi

11 Haziran'da ABD Başkan Yardımcısı JD Vance de, Trump ile Netanyahu'nun her konuda aynı fikirde olmadığını belirterek Netanyahu'nun İran konusunda ABD ile ilişkilerde "bazı konularda yanıldığını" söyledi.

28 Şubat'ta tam bir koordinasyon ve birliktelikle İran'a saldıran ABD-İsrail ortaklığının haziran ayında geldiği durum, Trump'ın anlaşmanın İran tarafından "onaylanma" aşamasına geldiğini İsrail'in Trump'ın paylaşımından öğrenmesine evrildi. Trump'ın İran'a saldırıları durdurma kararı, İsrail kabinesinden şok etkisi yarattı.

İki taraf arasındaki fikir ayrılıkları artık ciddi gerilimleri de beraberinde getirmeye başladı. Trump'ın Netanyahu'dan "İsrail ordusunun Lübnan ve Suriye'nin güneyinde işgal ettiği alanlardan çekilmesini istediği" ancak "Netanyahu'nun söz konusu talebi reddettiği" öne sürüldü.

Netanyahu Trump'a, ABD-İran arasında sağlanan mutabakatın Lübnan'a ilişkin maddelerinin Tel Aviv yönetimi için bağlayıcı olmadığını ve saldırılara devam edeceklerini söyledi.

İsrail, Trump'ın baskılarıyla İran'a düzenlediği hava saldırılarını istemeyerek de olsa iptal etti.

ABD'nin İsrail Büyükelçisi Mike Huckabee, "Biz olmasak, İsrail olmazdı." diyerek iki ülke arasındaki ilişkinin geldiği son noktayı gözler önüne serdi.

18 Haziran'da Wall Street Journal, Trump ile Netanyahu'nun telefon görüşmelerinin dostane geçmediğini, Lübnan hakkında son zamanlarda yaptığı telefon görüşmelerinden birinde, Trump'ın Netanyahu'ya "Neden binaları havaya uçuruyorsunuz? Binaları havaya uçurmayı bırakın." dediğini iddia etti.

Sadece bir gün sonra Trump, ülkesinin İsrail ile ilişkilerine ilişkin "Donald Trump olmasaydı, İsrail yerle bir olmuştu." diyerek iki ülke arasındaki bağlara bir darbe daha vurdu.

İş öyle bir noktaya geldi ki Netanyahu, kendi bakanlarından iki ülke arasındaki iplerin kopmaması için Trump'ı eleştirmemelerini istedi.

24 Haziran'a gelindiğinde Trump ve Netanyahu arasındaki gerilim hat safhaya çıktı. Trump'ın, Gazze'de ateşkes anlaşmasının duyurulmasından birkaç gün önce yaptığı telefon görüşmesinde Netanyahu'ya "Tüm Yahudiler senden bıktı." ifadeleriyle bağırdığı belirtildi.

Temmuz ayına gelindiğinde ise ikili arasında Türkiye'nin F-35 sürecine dair bir kriz çıktı.

Netanyahu'nun, Trump'tan Türkiye'ye F-35 ve jet motorlarının verilmemesini istediği iddia edildi. Trump'ın Türkiye'ye yönelik CAATSA yaptırımlarının kaldırılabileceği açıklamasından endişelenen Netanyahu, Türkiye'ye F-35 savaş uçaklarının verilmesinin "Orta Doğu’daki güç dengesini bozacağını" ileri sürdü.

Netanyahu, Türkiye'ye F-35 sağlanmasına ilişkin endişesini "Bunun bir hata olduğunu düşünüyorum." sözleriyle kamuoyuyla da paylaştı. Ancak Netanyahu'nun Türkiye'nin F-35 programına yeniden dönüş ihtimaline karşı eleştirel yaklaşımının Trump'ı "çok sinirlendirdiği" iddia edildi. Trump'ın, "İsrail Başbakanı'nın bu konuda görüş bildirme hakkı olmadığını" düşündüğü belirtildi. Daha sonra kamuoyuna "Kimse bana kime neyi satıp satmamamız gerektiğini söyleyemez. Türkiye büyük bir müttefikimiz" açıklamasını yapan Trump, tartışmalara son noktayı koydu.

Tüm bu sürecin içinde, 21 Temmuz'da İsrail basını kritik bir iddia ortaya atarak İran Savaşı'na başından beri mesafeli yaklaşan J.D Vance'in, Netanyahu'nun Trump'la yüz yüze görüşme gerçekleştirmesini engellemeye çalıştığını yazdı.

İsrail'de yayın yapan Kanal 12 televizyonunun haberine göre, Netanyahu-Trump görüşmesine sıcak bakmayan Beyaz Saray yetkilileri, Washington yönetiminin istekleri doğrultusunda somut bir diplomatik adım atılması gerektiği mesajını İsrail'e iletti. Netanyahu'nun da Trump'la görüşebilmek için Uluslararası İstikrar Gücü'nün Gazze Şeridi'ne konuşlandırılmasını onayladığı belirtildi.

Ve tüm bu çabaların sonucunda, 28 Temmuz'da ikili Beyaz Saray'da görüştü. Netanyahu, görüşmenin mükemmel geçtiğini savundu. Trump'ın önünde 3 seçenek var: İran'la bir anlaşma yapmak, deniz ablukası ve ekonomik yaptırımların genişletilmesi ve askeri saldırılara dönüş. Netanyahu, Trump'ın kararını bekliyor.

1948 yılında kurulan İsrail'in ilk günden beri en yakın müttefiki konumundaki ABD, 28 Şubat'ta İsrail'le tam bir mutabakatla girdiği İran Savaşı nedeniyle her gün yeni bir kriz yaşıyor. Trump ve Netanyahu arasındaki siyasi bağ, dostluktan 'taşınması gereken bir yüke' dönüşmüş durumda.

Netanyahu'nun Trump'ı iknasıyla başlayan ve İranlıların tabiriyle "ABD'nin kendi bataklığını yarattığı" bu savaş, ABD-İsrail için bu derece 'bataklık' olmaya devam ederse, Trump ve Netanyahu ikilisinin yollarının çok daha keskin ayrılması muhtemel.