İngiltere hükümeti Rusya tehdidine karşı halktan konserve ve su stoklamasını istedi

Hükümet, halkın günlük hayatını ciddi biçimde sekteye uğratabilecek durumlara hazırlanmaya başlamasını istiyor. Konserve yiyecek ve içme suyu stoklamalarını, toplumsal dayanıklılığı güçlendirmelerini ve savaş ihtimaline karşı plan yapmalarını talep ediyor.

Hükümetin onlarca yıldır güncellenmeyen ve "savaş kitabı" olarak adlandırılan planı üzerindeki çalışmalar da başladı.

İngiltere'nin en üst düzey askeri yetkilisi tehlike çanlarını çaldı. Genelkurmay Başkanı Orgeneral Sir Richard Knighton, bu hafta Rusya'dan kaynaklanan tehdit nedeniyle Britanya'nın, silahlı kuvvetlerde geçirdiği 35 yıllık kariyerinin "en tehlikeli" döneminden geçtiğini söyledi.

Peki tehdit ne? 1940 yılında Almanya'nın İngiltere'yi işgal etme tehlikesi son derece gerçekti. Ancak Rus tanklarının Londra'da bakanlıkların bulunduğu Whitehall'a kadar ilerlemesi ihtimali yok denecek kadar az olsa gerek.

"Savaş: Çatışmalar Bizi Nasıl Şekillendirdi?" kitabının yazarı tarihçi Margaret MacMillan, "Endişelenmeniz gereken şey tanklar değil" diyor: "Endişelenmeniz gereken, okyanus tabanındaki kabloların kesilmesi. Pek çok şeyin bağlı olduğu sistemlerin hacklenmesi. Asimetrik savaş ve siber savaş ihtimali büyük bir hızla artıyor."

Peki İngilizler hazır mı? Kendi topraklarında 80 yıldır savaş yaşanmamışken toplum olarak buna psikolojik açıdan hazırlıklı mı? Savunma harcamalarında büyük artışları ve bunun ülke hayatının diğer alanlarında gerektirebileceği fedakarlıkları onaylamaya hazır mı? Yoksa bu tehdit gerçek olamayacak kadar uzak bir ihtimal gibi mi görünüyor?

MacMillan, "Barışın olağan durum olduğu ve sonsuza kadar süreceği düşüncesine alıştığımızı düşünüyorum" diyor: "Dolayısıyla hayır, psikolojik olarak hazır olduğumuzu düşünmüyorum. Ancak savaşın, düşünmek istediğimizden daha yakınımızda bulunan bir olgu olduğunu fark etmeye başladığımızı düşünüyorum."

1913 yılında Britanyalıların yarışlarda güzel vakit geçirdiğini ya da kriket maçlarını izlediğini gösteren arşiv görüntüleri, Birinci Dünya Savaşı sırasında yaşanan dehşetle keskin bir tezat oluşturuyor.

NATO'nun eski Avrupa Müttefik Yüksek Komutan Yardımcısı ve emekli İngiliz General Sir Richard Shirreff, "Bir bakıma şimdi de 1914'ten önceki Edward dönemi yazlarına benzer bir durumdayız. O dönemde savaş hakkında çok konuşuluyordu ancak gerçekten savaşa girme düşüncesi inanılmayacak kadar uzak bir ihtimal gibi görünüyordu. Bence şu anda bulunduğumuz nokta da bu" diyor.

Avrupa savaştan her zaman bu kadar kaçınmadı. 1914 yılında askerlik şubeleri, ülkelerine hizmet etmek için sabırsızlanan gönüllülerle dolup taşıyordu. Britanya'da o nesil, imparatorluk kurma dönemine ait kahramanlık hikayeleriyle yetişmişti. Bu hikayelerde savaş, hızlı bir zaferle sonuçlanan görkemli bir süvari hücumundan ibaretti ve Noel gelmeden herkes evine dönüyordu.

Ancak daha sonra "Büyük Savaş" olarak anılacak çatışmada yaşananlar, toplumun bilincine kazındı ve bugün hala ortak tahayyülümüzde varlığını sürdürüyor.

İngiltere'de askere yazılan her sekiz erkekten biri, kemiklerini Flandre ve Fransa'nın, Mezopotamya ve Gelibolu'nun topraklarında bıraktı. Hayatta kalanlarsa dile getirilemeyecek kadar büyük kederlerini, binlerce savaş anıtı dikerek ülkenin dört bir yanına kazıdı. Savaşın acısı ülkedeki her topluluğa dokundu. Margaret MacMillan'a göre bu çatışma, Avrupa'nın savaşa bakışını temelden değiştirdi: "Birinci Dünya Savaşı deneyimi, modern savaşın ne kadar korkunç olduğunu gösterdi. Savaşın büyüleyici olabileceği düşüncesiyse o tarihten sonra bir daha gerçek anlamda geri dönmedi."

Florida Üniversitesi Hamilton School'da stratejik çalışmalar profesörü olan Polonya doğumlu Amerikalı akademisyen Andrew Michta, Avrupalıların ve özellikle de Batı Avrupa'daki yönetici seçkinlerin onlarca yıldır süren bir "inanamama krizine" kapıldığını savunuyor.

Michta'ya göre pek çok Avrupa ülkesi gibi İngiltere de psikolojik hazırlık bakımından son derece düşük bir seviyede. Yetkililer de yaklaşmakta olan tehditler konusunda halka karşı açık davranmıyor.

"Almanlar son 30 yılda tamamen silahsızlandı. İngiltere de büyük ölçüde silahsızlandı; hepsinden önemlisi zihinsel olarak silahsızlandı. Yaşananlara karşı hiçbir hazırlık yok. Çünkü siyasi seçkinler, durumun ne kadar ciddi olduğunu dürüstçe ortaya koyacak biçimde halklarıyla konuşmuyor" diyor Michta.

Sovyetler Birliği 1990'ların başında dağıldığında birçok Avrupa ülkesi, Rusya'dan kaynaklanan tehdidin ortadan kalktığına inanarak onlarca yıl sürecek bir askeri hazırlıksızlaşma sürecine girdi ve savunma harcamalarını önemli ölçüde azalttı.

Michta, özellikle de Rusya'dan Almanya'ya Baltık Denizi'nin altından çok büyük miktarda gaz taşıyan Kuzey Akım boru hatları üzerinden Almanya'nın Rus enerjisine fazlasıyla bağımlı hale gelmesine dikkat çekiyor. Ona göre bunun temelinde, Berlin'in Moskova ile ilişkilerini siyasi ve ekonomik yollarla yönetebileceğine dair yanlış bir inanç bulunuyordu.

"Dolayısıyla Avrupa'da, seçkinlerin durumun nasıl ve ne kadar hızlı değiştiğini ifade etmekte isteksiz davranması ya da bunu yapacak cesareti gösterememesi nedeniyle 20 yıllık bir yatıştırma politikası döneminden geçtiniz."

General Sir Richard Shirreff'e göre Rusya'nın 2014'te Ukrayna'yı ilk kez işgal etmesi asıl dönüm noktasıydı. Rusya'nın Batı'nın güvenliği açısından kalıcı ve ciddi bir tehdit olduğunu ortaya koyduğu an buydu.

"Gerçek şu ki Rusya, 2014'ten bu yana NATO'yla savaş halinde olduğuna inanıyor. Bu, geleneksel bir savaş değil; hedef alınan devletlerin ya da ittifakların bütünlüğünü zayıflatmayı amaçlayan bir savaş."

"Rusları asla hafife almam. Örneğin Spitsbergen'i [Norveç'e bağlı Svalbard Takımadaları'nda] ele geçirmeye çalışarak ya da dolaylı başka bir girişimde bulunarak NATO'nun dengesini bozmayı denemeleri ihtimal dışı değil. İşte hazırlıklı olmamız gereken şey bu."

Savunma harcamalarının artırılmasına yönelik giderek yükselen çağrıların temelinde, savaşı önlemenin en iyi yolunun o savaşa hem psikolojik hem de askeri açıdan hazırlıklı olmak olduğu düşüncesi yatıyor. Ancak herkes bu görüşe katılmıyor.

Birmingham Üniversitesi'nde klinik psikoloji ve toplum psikolojisi alanlarında emeritus profesör olan psikolog Jim Orford'a göre tehdit altında olduğumuza inanmak bu süreçte kilit önem taşıyor: "Ben buna basitleştirilmiş düşünce diyorum. Savaşa girme ihtimalini değerlendirebilmek için basit kalıplarla düşünmemiz gerekiyor. Düşmanlar ve kahramanlar üzerinden düşünmemiz gerekiyor. Rusya'yı düşman olarak görmemiz gerekiyor. Bütün anlatılar basitleştiriliyor."

Savaşa psikolojik olarak hazırlanmak ilk aşama. Savaşı düşünmeye başlamak ikinci, fiilen savaşa girmekse üçüncü aşama. Bence 'savaşı düşünme' aşamasında epey ilerlemiş durumdayız.

Michta'nın ifadesiyle bu "inanamama krizi" her yere eşit biçimde yayılmış değil. Doğuya ve Rusya sınırına yaklaştıkça ülkelerin halkları tehdide karşı daha uyanık ve psikolojik açıdan daha hazırlıklı hale geliyor.

İsveç 200 yıldır savaşa girmedi. Yüzyıllar boyunca tarafsızlık politikası izledi. Ancak Rusya'nın 2022'de Ukrayna'yı geniş çaplı işgalinin ardından bu politikadan vazgeçti ve çok kısa bir süre içinde Avrupa'nın psikolojik açıdan savaşa en hazırlıklı ülkelerinden biri haline geldi.

İsveç'in görevden ayrılmak üzere olan Başbakanı Ulf Kristersson geçen ay The Economist dergisine, "Rusya'nın tehlikeli olduğu son derece açık" dedi.

"[Ukrayna'daki savaşın] ne zaman biteceğini bilmiyoruz. Ancak nasıl sona ereceği, dünyanın bizim bulunduğumuz bölgesindeki güvenlik ortamını en az bir nesil boyunca şekillendirecek."

İsveç'te kısmi zorunlu askerlik sistemi bulunuyor. Okulu bitiren herkesin askerlik hizmeti için kayıt yaptırması gerekiyor. Silahlı kuvvetler en iyi adayları seçerek askere alıyor. Askere alınanlar 15 aya kadar zorunlu eğitim görüyor ve ardından iş hayatına ya da yükseköğretime dönerek sivil yaşamlarına devam ediyor. Aynı zamanda ülkelerinin geniş yedek kuvvetlerinin bir parçası oluyorlar.

Stockholm Doğu Avrupa Çalışmaları Merkezi adlı düşünce kuruluşunda analist olan Minna Alander, "Yurttaş katılımı oldukça yüksek" diyor: "2022 ve 2023 yıllarında herkesin askere çağrılmayı istediği neredeyse bir internet şakasına dönüşmüştü. İnsanlar bazen uzun süredir çağrılmadıkları için hayal kırıklığına uğruyor. Askerlik hizmetinin beklendiği kesin."

İsveç örneğin, elektrik tedariki gibi alanlarda belirli becerilere sahip olan ve bir kesinti durumunda tatbikata çağrılabilecek inşaat ve altyapı mühendislerini belirliyor. Böylece İsveç, ne yapabileceklerini ve nasıl görevlendirileceklerini bilen bu mühendis havuzuna erişebiliyor.

Kristersson'a, Ukrayna'daki savaş sona erdikten sonra da Rusya'nın potansiyel bir saldırgan olarak görülmesi gerekip gerekmediği sorulduğunda, "Evet. Bu konuda birkaç yüz yıllık deneyimimiz var. Rusya'yı oldukça iyi tanıyoruz" yanıtını verdi.

Üç Baltık cumhuriyeti Litvanya, Estonya ve Letonya da Rusya'yı oldukça iyi tanıyor. Bu ülkeler Moskova'dan bağımsızlıklarını ancak 1990'larda yeniden kazanabildi. Alman askerleri 1940'larda Litvanya'yı işgal etmişti. Bugünse doğudan gelen tehdide karşı ülkenin savunmasını güçlendirmek amacıyla, bu kez Litvanya'nın daveti üzerine yeniden Litvanya topraklarındalar. Aynı gerekçeyle Estonya'da bin İngiliz askerin liderliğinde çok uluslu bir güç görev yapıyor. Ancak Avrupa'nın büyük bölümü, kitlesel psikolojik hazırlık ve toplumsal dayanıklılık konusunda bugün Finlandiya'dan ders çıkarmaya çalışıyor.

Finlandiya'nın savunma ve güvenlik yaklaşımının kökleri de tarihsel deneyimlere dayanıyor. İkinci Dünya Savaşı'nda hayatını kaybeden 100 bin İskandinav vatandaşının yüzde 90'ı Finlandiyalıydı. Bu insanlar, Sovyetler Birliği'ne karşı 1939-1940 yıllarında yürütülen ve "Kış Savaşı" olarak anılan çatışmada öldü. Bu küçük ülke, dev komşusunun saldırısını püskürttü ve bağımsızlığını korudu.

Finlandiya bugün Rusya'yla bin 287 kilometrelik bir sınırı paylaşıyor. Rusya'nın 2022'de Ukrayna'yı geniş çaplı işgalinin ardından Finlandiya da tarihsel tarafsızlık politikasını hızla terk etti ve komşusu İsveç'le birlikte NATO'ya katıldı.

Finlandiya'da bütün erkekler için zorunlu askerlik uygulanıyor. Bazı kadınlar da gönüllü olarak hizmet ediyor. Askerlik hizmetlerini tamamladıktan sonra Finlandiya'nın yedek kuvvetlerinin bir parçası oluyorlar. Bu sistem, profesyonel orduyla sivil nüfus arasındaki mesafenin azalmasını sağlıyor.

Finlandiya Savunma Bakanlığı'nın eski daimi müsteşarı ve emekli Korgeneral Arto Raty, "Zorunlu askerlik iyi uygulanırsa her aileyi ulusal güvenlik anlayışının içine dahil eder. Büyükbabanız, büyük büyükbabanız ve oğullarınız aynı askerlik hizmetinden geçer" diyor: "Toplumun tamamını orduyu destekleyecek şekilde birbirine bağlıyoruz. Her hastanenin kriz anında yerine getireceği bir görevi var. Aynı şey bütün su tedarik kurumları için de geçerli. İlginç biçimde bugün Finlandiya'da halkın en fazla güvendiği kurumlar ordu, savunma kuvvetleri ve polis. Çoğu ülkede durum böyle değil."

Finlandiya ordusu ayrıca her yıl toplumun önde gelen isimlerine yönelik bir dizi eğitim düzenliyor. Bu eğitimlere milletvekilleri, hükümet üyeleri, özel şirketlerin ve kamu hizmeti kuruluşlarının üst düzey yöneticileri, sağlık hizmetlerinin temsilcileri, hatta sivil toplum kuruluşları ve kiliseler katılıyor.

"Onlara kriz yönetimi eğitimi veriyoruz. Böylece bir kriz sırasında toplumun nasıl işleyeceğini anlıyorlar. Bunu 1960'tan beri her yıl yapıyoruz."

5,5 milyonluk nüfusa sahip Finlandiya'nın 23 bin kişilik profesyonel savunma gücü bulunuyor. Buna karşılık 66 milyon nüfuslu İngiltere'nin profesyonel asker sayısı 70 bin. Ancak Finlandiya'nın ayrıca yaklaşık bir milyon kişilik eğitimli yedek kuvveti var ve ülke kısa sürede 280 bin kişilik bir yedek orduyu seferber edebiliyor. Finlandiya 2025 yılında gayrisafi yurt içi hasılasının yüzde 2,5'ini savunmaya ayırdı. İngiltere'nin aynı yıl ayırdığı oran ise yüzde 2,3'tü.

Peki Rusya'yla geleneksel yöntemlerle yürütülecek bir savaş ihtimali yok denecek kadar azken Avrupa'nın geri kalanı da Finlandiya'yı örnek almanın maliyetini üstlenmeli mi?

General Sir Richard Shirreff, "Karşı karşıya kalacağımız türden bir savaşta 70 bin kişilik bir ordu kesinlikle yeterli olmayacaktır" diyor: "Dolayısıyla bir tür askere çağırma sistemi olmadan ihtiyaç duyduğumuz askeri kapasiteyi nasıl oluşturabileceğimizi göremiyorum."

Shirreff'e göre Norveç modeli, İngiltere'deki savaş algısının değiştirilmesine yardımcı olabilir: "Orada okulu bitiren herkes zorunlu askerlik için kaydediliyor ve bir yıllık eğitimden geçiyor. Ardından üniversiteye gidiyorlar. Daha sonra iş başvurularında rekabet ederken özgeçmişlerinde askerlik hizmetinin bulunması, onların en iyi adaylar olarak görülmesini sağlıyor. Bizim de değerlendirmemiz gereken şey bu."

Shirreff sözlerini şöyle sürdürüyor: "Bu gereklilik, siyasi liderler tarafından halka dürüstçe anlatılmalı. Liderler gerçekten insanların gözlerinin içine bakarak, 'Güvende olmamız için bunu yapmak zorundayız' demeli."

Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan önce çeviriyi bir BBC gazetecisi kontrol etti.