İngiliz Mandası’ndan Gazze soykırımına uzanan sömürgeci süreklilik: Palestine 36 Düşünce Günlüğü Haberleri

Sömürgecilik literatüründe sıkça tartışılan hafıza silme pratiklerine karşı Mandater döneme ait orijinal görüntülerin film akışına dâhil edilmesi, hem Filistin toplumunun tarihsel varlığını teyit etmekte hem de İsrail’in “boş toprak” mitini akademik düzeyde geçersiz kılmaktadır.

Dr. Mehmet Rakipoğlu / Mardin Artuklu Üniversitesi

Filistin sinemasının önemli isimlerinden Annemarie Jacir’in, İsrail’in Gazze’de yürüttüğü soykırımın en şiddetli döneminde, Siyonist yerleşimci-kolonyal anlatıya meydan okuyarak tamamladığı bir yapım olan Palestine 36, yalnızca 1936-39 yılları arasındaki Filistin Ayaklanması’nı dramatize etmekle kalmıyor, aynı zamanda Britanya Mandası’nın kurduğu sömürgeci şiddet düzeninin, bugün İsrail’in işgalci pratiklerine nasıl dönüştüğünü görünür kılıyor. Jacir’in filmin çekim sürecindeki ısrarı—bombardımanlar, yerleşimci saldırıları, set ekiplerinin sığınaklara koşmak zorunda kalması ve oyuncuların ülkeye girişlerinin engellenmesi—filmin estetik boyutunu aşan politik bir kararlılığa işaret ediyor. Böylece “Palestine 36”, hem üretim koşulları hem de tematik kapsamı itibarıyla Filistin’in kolonyal hafızasının sinemasal bir yeniden kuruluşu niteliği taşıyor.

SOYKIRIMIN GÖLGESİNDE ÇEKİLEN BİR TARİH ANLATISI

Jacir, tarihsel sinemaya dair alışıldık yaklaşımların aksine, anlatıyı yalnızca geçmişe ait bir vaka olarak değil, bugün süreklilik arz eden bir sömürgeci şiddetin başlangıç noktası olarak kuruyor. Filmin temel amacı, 1936’daki Ayaklanma’nın hem Filistin ulusal bilincinin erken kristalleşme evresi olduğunu hem de Mandater yönetim tarafından tesis edilen askeri yöntemlerin bugünün Gazze kuşatmasıyla kesintisiz biçimde devam ettiğini göstermektir. Bu nedenle filmin çekimleri, yerinden edilmiş bir ulusun hafızasını kendi topraklarında yeniden üretmenin politik bir eylemine dönüşmüştür.

Jacir’in “yerinde çekim” ısrarı bu bağlamda sembolik bir önem taşıyor. Filmin önemli sahnelerinin Kudüs, Yafa ve Beytülahim’de kaydedilmesi, Filistin’in coğrafi ve kültürel sürekliliğinin hâlâ kırılmamış olduğunu vurguluyor. Buna karşılık Nablus kırsalında planlanan çekimlerin, silahlı yerleşimci baskınları nedeniyle Ürdün’e taşınmak zorunda kalması ise, 1936’dakine benzer şekilde Siyonizm’in baskıcı pratiklerin modern biçimlerinin film ekibinin gündelik deneyimine dahi nüfuz ettiğini gösteriyor. Filmin çekim sürecinin bu koşulları, filmin politik iddiasını sadece tematik olarak değil, fiilî olarak da pekiştiriyor.

MANDATER ŞİDDETİN YAPISAL KODLARI

Palestine 36, Britanya’nın mandater yönetimini modernleştirici bir idare olarak sunan oryantalist anlatıyı reddetmektedir. Bunun aksine film, mandater dönemin askeri yerleşim politikalarını, kolektif cezalandırma uygulamalarını, köylerin sistematik olarak yakılmasını, zorla göç ettirme yöntemlerini ve Filistinlilerin insan kalkanı olarak kullanılmasını detaylı biçimde sergiliyor. Bu pratiklerin tümü, bugün İsrail işgal kuvvetlerinin Gazze ve Batı Şeria’daki etnik temizlik ve soykırım politikalarının birebir tekrarlanan yöntemleri olarak görülebilir.

Bu süreklilik, filmi bugünkü soykırımın kurumsal köklerine dair en açık sinemasal ifade olarak ortaya çıkarmaktadır. Ayrıca filmin ortaya çıkardığı bir diğer gerçeklik ise mandater dönemin idari ve askeri aygıtlarını İsrail rejiminin kurucu laboratuvarı olarak resmettiğidir. Özellikle filmdeki Orde Wingate karakteri üzerinden Britanya’nın, bugünkü İsrail işgal kuvvetlerinin tarihi altyapılarını oluşturan Siyonist terör örgütlerine (Haganah, Irgun, Stern gibi) sağladığı altyapıyı, bugünkü İsrail rejiminin operasyonel doktrinine doğrudan aktarılan bir miras olarak konumlandırdığını ortaya koymaktadır.

Filmin tarihsel analizinin merkezinde, 1936 Ayaklanması’nın yalnızca Filistinlilerin kolonyal yönetime karşı tepkisi olmadığı, aynı zamanda ulusal birliğin, toprağa bağlılığın ve sivil direniş biçimlerinin teorik bir çerçeve içinde ilk kez kristalleştiği bir moment olduğu fikri yer almaktadır. Bu yönüyle film, bu direnişi hem işçi sınıfı hareketleri (liman grevleri, genel grev), hem kırsal savunma pratikleri hem de kadınların gündelik yaşamı üzerinden çok boyutlu olarak sunmaktadır.

DİRENİŞİN SİNEMADAKİ TEMSİLİ

Jacir’in anlatısında Filistinliler edilgen figürler değildir; tersine, tarihsel ve politik özneler olarak konumlandırılmaktadır. Filmin merkezine yerleştirdiği Afra, Kerim, Rabab, Hanan ve Yusuf gibi karakterler, Filistin toplumunun çeşitli sınıfsal ve kültürel katmanlarını temsil etmektedir. Bu temsil biçimi, Filistin direnişinin yalnızca silahlı mücadeleye indirgenemeyecek kadar geniş bir toplumsal zemine dayandığını göstermektedir.

Öte yandan film, sömürgecilik literatüründe sıkça tartışılan hafıza silme pratiklerine karşı arşiv görüntülerini bilinçli bir yöntem olarak kullanmaktadır. Mandater döneme ait orijinal görüntülerin film akışına dâhil edilmesi, hem Filistin toplumunun tarihsel varlığını teyit etmekte hem de İsrail’in “boş toprak” mitini akademik düzeyde geçersiz kılmaktadır.

Bu yaklaşımın politik anlamı açıktır: Palestine 36, Filistinlilere yalnızca geçmişi hatırlatmıyor; aynı zamanda bugünkü direnişin tarihsel sürekliliğini görünür kılıyor. Britanya’nın uyguladığı kolektif cezalandırma teknikleri ile bugün Gazze’de gerçekleştirilen toplu bombardıman ve altyapı yok etme stratejileri arasındaki süreklilik, filmin teorik çerçevesinin temel taşıdır.

Sonuç olarak, Palestine 36 yalnızca bir dönem filmi olarak değil, sömürgecilik çalışmalarının, hafıza politikalarının ve direniş teorilerinin kesişiminde duran güçlü bir akademik-sinemasal müdahale olarak okunabilir. Jacir’in tarihsel adaletsizliğin köklerine işaret eden titiz yaklaşımı, filmle izleyici arasında kurulan ilişkiyi duygusal olduğu kadar analitik bir zemine taşımaktadır. Bu yönüyle film, Filistin’in yüz yıllık mücadele tarihini, günümüz Gazze soykırımının koşullarıyla birlikte yeniden düşünmeye davet eden nadir sinemasal çalışmalardan biridir.