İlahî bir teşbihten imgeye: Soluyan köpek Ömer Lekesiz

İnancımız, tarihimiz ve kültürel aidiyetimiz nedeniyle bigâne kalamayacağımız ateşten günlerin tanığı olmaya devam ediyoruz. Bu vasatta Rabbimizin ve Peygamberimiz Aleyhisselâm’ın bizleri sakındırdığı fitnenin, “kardeş” bildiğimiz insanlar eliyle köpürtülmesi ise ateşin hararetini daha da artırıyor. Birinci ateş örgütlü bir şiddetin ürünüdür; fert olarak ona karşı yapabileceklerimiz şey çok sınırlıdır. Fakat ikinci ateş, kalpten dile, dilden kalabalıklara taşınan bir bozgun hâlidir ve ona karşı

İnancımız, tarihimiz ve kültürel aidiyetimiz nedeniyle bigâne kalamayacağımız ateşten günlerin tanığı olmaya devam ediyoruz. Bu vasatta Rabbimizin ve Peygamberimiz Aleyhisselâm’ın bizleri sakındırdığı fitnenin, “kardeş” bildiğimiz insanlar eliyle köpürtülmesi ise ateşin hararetini daha da artırıyor.

Birinci ateş örgütlü bir şiddetin ürünüdür; fert olarak ona karşı yapabileceklerimiz şey çok sınırlıdır. Fakat ikinci ateş, kalpten dile, dilden kalabalıklara taşınan bir bozgun hâlidir ve ona karşı yine kardeşlik hukukuna yaslanarak Şâri‘in emirlerini hatırlatmak, tehlikeyi göstermek, uyarmak, sözün yerli yerinde söylenmesini sağlamak hâlâ mümkündür.

Bu minvalde iki âyeti mealleriyle hatırlatmak ve özellikle ikincisindeki “soluyan köpek” teşbihinin İmam Fahrüddîn er-Râzî tarafından nasıl tefsir edildiğini ve dolayısıyla nasıl bir imgeye bağlandığını iletmek istiyorum:

“Kendisine kanıtlarımızı verdiğimiz, fakat onları bir kenara atan, bu yüzden şeytanın peşine taktığı, nihayet azgınlardan olan kişinin haberini onlara anlat. Eğer biz isteseydik o kişiyi delillerimizle yüceltirdik. Fakat o dünyaya saplanıp kaldı, hevesinin peşine düştü. İşte böylesinin hali, kovsan da bıraksan da hep dilini çıkarıp soluyan köpeğin haline benzer. Ayetlerimizi yalan sayan topluluğun durumu işte böyledir. Şimdi sen bu kıssayı anlat, umulur ki iyice düşünürler.” (A’raf, 7/175-176)

İmam Râzî, imgeye dönüşen bu teşbihi birkaç yönden açıklar:

1.Soluyan her canlı ya yorgunluktan ya susuzluktan ötürü solur. Köpek ise böyle değildir; yorulsa da yorulmasa da susasa da susamasa da solur. Bu, onun âdetidir. İşte Allah’ın ilim ve din nasip ettiği bir kimse, insanları mal ve menfaat kirlerinden müstağni kılınmışken, dönüp dünyaya saplanırsa; bu, zaruretten değil, kötü nefsinin ve adi huyunun sevkiyledir. Böyle birinin hâli, ihtiyacı olmadığı hâlde solumayı sürdüren köpeğin hâline benzer.

2.Bir âlim ilmi vasıtasıyla dünya malı elde etmeye yönelirse, çoğu zaman bunu kendi faziletini sergilemek, şöhretini artırmak için yapar. O konuşurken dili çalışır; fakat kalbi, dünyalığa karşı hararetli bir susuzluk içindedir. Bu susuzluk, dili sarkık bir köpeğin soluyuşuna benzer. Bu ihtiyaçtan değil, hırstan doğan bir harekettir.

3.Köpeğin soluması kesintisizdir; hırslı insanın hırsı da öyledir. Üzerine gitsen de kendi başına bıraksan da o solumaya devam eder. Çünkü bu, onun tabiatı hâline gelmiştir. Sapmış, hırsına esir düşmüş insan da böyledir: Ona vaaz etsen de etmesen de dalâletini sürdürür. Zira sapma artık onun için geçici bir hâl değil, yerleşik bir karakter olmuştur.

İmam Râzî, âyetin ‘Âyetlerimizi yalan sayan topluluğun durumu işte böyledir” şeklindeki ifadesini de genelleştirir: İlâhî işareti bile bile yalanlayan herkes bu teşbihin dairesine girer. İbn Abbas’ın nakline göre burada Mekkeliler de kastedilmiştir: Peygamber gelmeden öncede hidayete ermemişler, geldikten sonra da ermemişlerdir. Üzerine varsan da kendi haline bıraksan da soluyan köpek gibi, her hâlükârda sapma üzere kalmışlardır. (İmam Fahrüddîn er-Râzî, Tefsîr-i Kebîr – Büyük Kur’ân Tefsiri, trc.: Heyet, Huzur, İstanbul 2024)

Burada teşbih, yalnızca bir benzetme olmayı aşıp; ahlâkî bir teşhir haline gelir. Bununla ilmin, delilin ve hakikatin insana yüklediği sorumluluğu terk eden; onu dünyalık, şöhret veya hizip çıkarı için araçsallaştıran kimsenin iç dünyası, bir imge hâlinde önümüze konulmuştur: Dili dışarıda, soluk soluğa, doymayan bir hırsla, başkalarına iman tahsis ettiğini sanan bir imansızlık!

Bugün ateşi büyütenlerin bir kısmı cehaletten değil; bilakis bildikleri hâlde tercih ettikleri susuzluktan besleniyor olabilir. Söz, hakikati taşımak için değil, kalabalık devşirmek, sanal medyada beğeni toplamak… için kullanıldığında; ilim, irşat için değil, iktidar ve itibar için harcandığında; o dil artık hakikatin dili olmaktan çıkar, hırsın dili olur. Ve hırsın dili, susuzluğunu gidermek için değil, susuzluğunu sürdürmek için solur.

Ayetin son emri ise nettir: “Kıssayı anlat; belki düşünürler.” Demek ki mesele, yalnız geçmişteki bir kavmin hikâyesi değildir; her çağda geçerli olan ve yeniden okunan ayna niteliğinde bir uyarıdır. O aynaya bakıp kendimizi görmezsek, başkasını teşhir ederken, sınıflandırırken, adlandırırken… kendi içimizdeki köpeksi solumayı duyamayız.

Çünkü asıl tehlike, dışarıdaki ateşten önce, içimizdeki o kesintisiz soluyuşun farkına varamamaktır; zira insanı helâke götüren şey, bazen düşmanının ateşi değil, kendi hırsının hiç dinmeyen nefesidir.

*

Hakk’ın rahmetine kavuşan Yozgat Büyük Cami emekli İmam-hatiplerinden Kurra Hafız Fazlı Lekesiz Hocamıza rahmet, kıymetli evlatlarına başsağlığı diliyorum.