Herkes Sahra sanıyordu: Dünyanın en büyük çölü bakın neresi çıktı Sözcü Gazetesi

Çöl denildiğinde hepimizin aklına istisnasız kavurucu bir güneş, uçsuz bucaksız sarı kum tepeleri, develer ve kaktüsler gelir, ancak iklim bilimi ve coğrafya dünyası için bir yerin çöl olup olmaması kumla, güneşle veya yüksek sıcaklıkla ilgili değildir. 

Bilimsel olarak bir bölgenin çöl sınıfına girmesi, gökyüzünden o toprağa ne kadar az su düştüğüyle, yani yıllık yağış miktarıyla tanımlanır. İşte bu katı tanım doğru kabul edildiğinde, Antarktika sadece en büyük "soğuk çöl" değil; Sahra’yı fersah fersah geride bırakan, her türden çölün yeryüzündeki en büyük mutlak lideridir.

250 milimetre kuralı

Uluslararası meteoroloji standartlarına göre; bir bölgeye yılda ortalama 250 milimetreden (10 inç) daha az yağış düşüyorsa, o bölge resmi olarak çöl kabul edilir. 

Bu yağışın kavurucu bir havada yağmur olarak mı, yoksa dondurucu bir fırtınada kar, sis veya pus şeklinde mi geldiğinin hiçbir önemi yoktur.

Yaklaşık 14,2 milyon kilometrekarelik devasa bir alanı kaplayan Antarktika, bu kuraklık eşiğini çok rahat bir şekilde geçiyor. Kıta genelinde yıllık ortalama yağış miktarı sadece 166 milimetre civarında kalıyor. Hele ki kıtanın iç kesimlerine doğru ilerledikçe bu oran keskin bir şekilde düşüyor: Yüksek iç platoda yılda sadece 25 ila 50 milimetre kar yağışı görülürken, güney kutbuna en yakın kurak noktalarda bu rakam yıllık 10 milimetrenin bile altına iniyor. Bu veriler, Antarktika içlerini Dünya üzerindeki en kurak ve nemsiz yer haline getiriyor.

Sahra aslında 3. sırada

Dünyanın en büyük çölü olarak bilinen Sahra Çölü, yaklaşık 9,2 milyon kilometrekarelik alanı ile aslında sadece dünyanın en büyük "sıcak" çölüdür. Genel klasmanda ise Sahra ancak üçüncü sırada yer alabilmektedir; çünkü gezegenin en büyük ilk iki çölü kutup bölgelerinde, yani tamamen donmuş halde bulunur.

Listenin bir numarasında 14,2 milyon kilometrekareyle Antarktika otururken, ikinci sırada Kanada, Grönland ve Rusya’nın bazı bölgelerini içine alan, yaklaşık 13,8 milyon kilometrekarelik devasa alanıyla Arktik (Kuzey Kutup) Çölü yer alır. Kısacası çöller sıcak yerler değil, kurak yerler kategorisidir ve gezegenimizin en kurak iki devasa bölgesi buz tutmuş haldedir.

Donmuş bir kıta nasıl bu kadar kuru olabilir?

Bu sismik kuraklığın en büyük nedeni, fizik kurallarına dayanan soğuk havadır. Bir hava kütlesi ne kadar soğursa, içinde tutabileceği su buharı ve nem miktarı o kadar azalır. Antarktika'nın iç kesimlerinde sıcaklıkların ortalama -50 santigrat derece civarında seyrettiği düşünülürse, gökyüzünde bulut oluşturup yere düşecek neredeyse hiçbir nem kalmaz. Üstelik Antarktika, üzerindeki devasa buz tabakası nedeniyle deniz seviyesinden ortalama 2.300 metre yükseklikte yer alarak dünyanın en yüksek kıtası unvanına sahiptir; yüksek irtifa ise daha fazla soğuk ve sıfır nem demektir. Ayrıca merkezdeki sürekli yüksek basınç sistemi, nem taşıyan okyanus fırtınalarını kıtaya yaklaşmadan dışarı doğru fırlatır.

Burada muazzam bir tezat ve çelişki ortaya çıkıyor: Dünyanın en büyük çölü, aynı zamanda gezegendeki tatlı su kaynaklarının çoğunun depolandığı yerdir! Antarktika, dünyadaki tüm buzların yüzde 90'ını ve insanlığın muhtaç olduğu tatlı su kaynaklarının yüzde 70'ini barındırır. Eğer bu çölün buzları bir gün tamamen erirse, küresel deniz seviyesi tam 60 metre birden yükselecektir.

Ancak bilimsel tanım hatırlandığında bu çelişki yok olur; çünkü çöl mevcut suyun miktarıyla değil, gökten yeni gelen suyun yokluğuyla ilgilidir. Kıtadaki o devasa buzlar yakın zamandaki hava olaylarıyla oluşmamıştır; yüz binlerce yıl boyunca yağan o mini kar tanelerinin erimeden üst üste birikip sıkışmasıyla meydana gelmiştir.

Mars’ın Dünyadaki ikizi: McMurdo Kuru Vadileri

Kıtadaki kuraklığın en uç ve tüyler ürperten örneği ise McMurdo Kuru Vadileri'dir. Burası, kutup rüzgarlarının hızı nedeniyle üzerinde tek bir gram bile buz ve kar barındırmayan, tamamen çıplak kayalardan oluşan bir karabastır. Bilim insanları, Mars’a gönderilecek uzay araçlarını test etmek için birebir Mars atmosferi ve toprak yapısına sahip olan bu vadileri laboratuvar olarak kullanırlar.

Bazı jeolojik tahminlere göre, bu vadilerin belirli bölgelerine yaklaşık iki milyon yıldır tek bir damla anlamlı yağış düşmemiştir. Antarktika’yı dünyanın en büyük çölü yapan şey sıcaklık değil, düşen azıcık su ile süblimasyon (buzun doğrudan buhara dönüşmesi) yoluyla havaya karışan su arasındaki o hassas dengedir. Ve bu sinsi kuraklık, gezegenin yüz binlerce yıllık atmosferik geçmişinin bir buzdolabı gibi bozulmadan günümüze kadar saklanmasını sağlamıştır.