Haydarpaşa Camii: Kamusal alanın demokratik inşası Düşünce Günlüğü Haberleri

Haydarpaşa Garı çevresinde planlanan cami projesine yönelik “İhtiyaç yoktur” şeklindeki eleştiriler, kenti başlı başına mevcut yapıların toplamı olarak gören indirgemeci bir bakış açısını yansıtmaktadır. Oysa şehir, sabit değildir ve sürekli devinen, dinamik ve akışkan bir organizmadır. Mekânsal ihtiyaçlar da bu akış içinde yeniden tanımlanır.

Prof. Dr. Süleyman Kızıltoprak / Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Rektörü

İstanbul, derin ve değerli bir tarihsel birikime sahiptir. Bu şehirde yeni bir yapı inşa edilmesi doğal olarak dikkat çeker. Bu durumun tartışma yaratması da kaçınılmazdır. İstanbul, yer altında zengin arkeolojik miras taşır. Aynı zamanda yüzeydeki yapılarla silüetini korur.

Bu silüet, şehrin görsel ve simgesel kimliğini oluşturur. İstanbul’u anlamak için sadece görünen yeterli değildir. Görünmeyen katmanları da birlikte değerlendirmek gerekir.

İstanbul’u anlamak, bütüncül bir mekânsal hafızayı kavramayı gerektirir. Bu bağlamda, katmanların üst üste binerek biriktiği ve her tarihsel dönemin izini aynı mekânda taşıdığı böyle bir şehirde, başta camiler olmak üzere tüm ibadethaneler sadece tek bir işleve sahip yapılar olarak değerlendirilmez. Aksine bu yapılar, kentsel belleğin sürekliliğini sağlayan, mekân ile zaman arasında köprü kuran ve kamusal yaşamın anlam dünyasını şekillendiren kurucu unsurlardır. Bu perspektiften bakıldığında camiler, yalnızca belirli bir ihtiyaca cevap veren mimari nesneler değildir. Camiler insan ile mekân, birey ile toplum ve geçmiş ile gelecek arasında çok katmanlı ilişkiler ağı kuran sembolik yapılardır.

KAMUSAL HAYATIN KALBİ

İslam şehir geleneğinde camilerin mihrabının yöneldiği Mekke-i Muazzama’daki Kâbe-i Şerif mekânsal bir istikametin kıblesidir. Ama aynı zamanda bütün bir kentsel düzenin anlam eksenini belirleyen kurucu bir ilkedir. Bu eksenin merkezinde yer alan Kâbe-i Şerif ve Mescid-i Nebevi, salt ibadet edilen yapılar olmanın ötesinde, İslam kent düşüncesinin mekânsal ve toplumsal örgütlenmesini şekillendiren temel referans noktalarıdır.

Hz. Peygamber tarafından inşa edilen Mescid-i Nebevi, bir ibadet alanı olarak faaliyet göstermek yanında, toplumsal hayatın düzenlendiği, yoksulların sığındığı, yolcuların dinlendiği, eğitim ve dayanışmanın kurumsallaştığı çok işlevli bir merkez olarak, şehir ile ibadet arasındaki ayrımı ortadan kaldıran özgün bir model sunar. Bu yönüyle cami, İslam şehirlerinde kutsal bir mekân olmakla birlikte kamusal hayatın kalbi, sosyal ilişkilerin düğüm noktası ve kentsel formun kurucu öğesi olarak “şehir kurucu” bir tipolojiye dönüşür. Bu nedenle camileri anlamak, mimari bir yapıyı kavramaktır ama aynı zamanda bir medeniyet tasavvurunu, bir mekân felsefesini ve kolektif bir yaşam biçimini anlamak anlamına gelir.

Sanat ve mimarlık felsefesi açısından bakıldığında camiler, mekânın fiziksel boyutunu içerdiği gibi, aynı zamanda metafiziksel boyutunu da inşa eder. Kubbenin gökyüzüne açılan sembolik dili, ışığın iç mekânda kurduğu ritim ve avlu ile sokak arasındaki geçişkenlik, bireyi gündelik olandan aşkın olana taşıyan bir mekânsal kurgu sunar. Bu nedenle camiler, ibadet gayesiyle kullanılan mekândır ama aynı zamanda “yaşanan” ve anlamlandırılan mekânlardır. İstanbul’da bu deneyim, Bizans’tan Osmanlı’ya uzanan çok katmanlı mimari mirasın sürekliliği içinde daha da derinleşir.

“İHTİYAÇ YOK” ELEŞTİRİSİ İNDİRGEMECİ BİR BAKIŞ AÇISIDIR

Osmanlı şehir geleneğinde cami, kadimden gelen medeniyet anlayışı çerçevesinde ibadet mekanı olmaktan öte, sosyal dayanışmanın, eğitimin, ticaretin ve gündelik hayatın örgütlendiği bir merkez olmuştur. Külliye sistemi içinde şekillenen bu yapı anlayışı, mimarlık ve mühendislik bilimi ile estetik değerlerin taşıyıcılığını yaptığı gibi tarih ve toplum nezdinde etik bir sorumluluk yüklendiğini de gösterir. Günümüzde bu kadim miras, modern kentsel ihtiyaçlarla birleşerek yeniden yorumlanmaktadır. Alt katlarda konumlanan otoparklar, sosyal alanlar ve kamusal hizmet birimleri, mekânın çoğul kullanımını mümkün kılarak camiyi yeniden yaşayan bir kamusal merkez haline getirmektedir. Bu durum, mimarlığın statik bir tekrar değil; değişen ihtiyaçlara cevap veren dinamik bir üretim süreci olduğunu da ortaya koyar.

Bu çerçevede, Haydarpaşa Garı çevresinde planlanan cami projesine yönelik “ihtiyaç yoktur” şeklindeki eleştiriler, kenti başlı başına mevcut yapıların toplamı olarak gören indirgemeci bir bakış açısını yansıtmaktadır. Oysa şehir, sabit değildir ve sürekli devinen, dinamik ve akışkan bir organizmadır. Mekânsal ihtiyaçlar da bu akış içinde yeniden tanımlanır. Bir bölgede mevcut ibadet alanlarının bulunması, o yapıların tüm kullanıcılarına cevap verebildiği anlamına gelmez. Özellikle ulaşım ağlarının kesiştiği, farklı sosyo-ekonomik grupların yoğun biçimde bir araya geldiği kesişim noktalarında, kamusal yapıların işlevi yerel ölçekleri aşar.

HAYDARPAŞA: İSTANBUL’UN MEKÂNSAL HAFIZASINDAKİ ÖNEMLİ EŞİK

Haydarpaşa, bu anlamda tarihi, ticari ve turistik bir semt olmakla birlikte İstanbul’un mekânsal hafızasında merkezi bir eşik, bir geçiş alanıdır. Deniz, kara ve demiryolu hatlarının kesiştiği bu bölge, gün içinde on binlerce insanın temas ettiği bir “kamusal yoğunluk alanı”dır. Böyle bir mekânda inşa edilecek yapı, sadece çevre sakinlerine değil; kentin bütününe hitap eden bir kamusal değer üretir. Bu nedenle söz konusu projeyi salt Kadıköy sahilinde ve Haydarpaşa semtinde yaşayanların perspektifiyle değerlendirmek, kamusal mekânın çoğul doğasını göz ardı etmek anlamına gelir.

İstanbul gibi bir metropolde bazı yapılar bulundukları yerin ötesinde anlam taşır; kentsel ölçekte, hatta ulusal düzeyde bir temsil gücü kazanır. Haydarpaşa da bu nitelikte bir mekândır. Burada inşa edilecek camiyi tek başına bir ibadet alanı olarak değerlendirmek yeterli değildir. Bunun yerine, kentsel sürekliliği güçlendiren, kamusal yaşamı destekleyen ve mimarlık aracılığıyla anlam üreten bir yapı olarak değerlendirilmelidir. Çünkü kamusal mekân, hem fiziksel bir alandır hem de toplumun ortak hafızasının ve birlikte yaşama iradesinin somutlaştığı bir zemindir. Bu açıdan bakıldığında, Haydarpaşa’da önerilen cami projesi, geçmişin bir tekrarından ziyade, bu tarihsel işlevin günümüz koşullarında yeniden üretildiği bir vizyon projesi olarak değerlendirilebilir.

ZAMANLA KONUŞAN BİR DÜŞÜNCE BİÇİMİ

Öte yandan projeye yöneltilen “silueti bozar” eleştirisi yüzeysel bir estetik kaygının ötesinde, mimarlığın zamanla kurduğu ilişki bağlamında yeniden düşünülmeyi gerektirir. İstanbul’un silueti Mimar Sinan tarafından belirlenmiş ama donmuş bir görüntü değildir ve tarih boyunca farklı medeniyetlerin, üslupların ve teknik imkânların üst üste eklemlenmesiyle oluşmuş yaşayan bir kompozisyondur. Bu kompozisyonun en güçlü kurucularından biri olan Mimar Sinan, hem anıtsal yapılar inşa etmiş, hem de mekânın ölçüsünü, yapıyla oranını ve şehirle kurduğu diyaloğu yeniden tanımlamıştır. Sinan’ın eserlerinde görülen denge, bir yanıyla estetik bir tercihi, bir yanıyla da mekânın ruhunu, ışığın hareketini ve insan ölçeğini gözeten bütüncül bir düşüncenin ürünüdür.

Bugün inşa edilecek bir caminin de bu geleneği göz önüne alması ve onun ardındaki düşünceyi kavrayarak tasarlanması, silueti bozmak yerine onu zenginleştiren yeni bir cazibe oluşturabilmesi beklenir. Zira mimari süreklilik, geçmişin biçimsel tekrarından uzak durarak ve hafıza ile kurulan canlı bir bağdan doğar. Bu bağlamda, mimarlık hem fiziksel bir üretimdir hem de zamanla konuşan bir düşünme biçimidir. Her yeni yapı, kentin hafızasına eklenen bir cümle gibidir. Bu cümlenin niteliği, geçmişle kurduğu ilişkinin derinliğiyle ölçülür. Dolayısıyla mesele, yeni bir yapının varlığı değildir, bu yapının kent ile nasıl “konuştuğu”, kente nasıl yerleştiği ve kentte nasıl bir anlam ürettiğidir.

ŞEHİRCİLİK İDEOLOJİK EKSENDE TARTIŞILMAZ

Hukuki açıdan bakıldığında da projeye yönelik kesin yargıların temkinle ele alınması gerekir. Şehircilik, sadece estetik tercihlerin değil; aynı zamanda planlama ilkelerinin, mevzuatın ve teknik değerlendirmelerin birlikte işlediği çok katmanlı bir süreçtir. Bu süreçte alınan kararlar, ilgili kurumların denetimi, bilimsel raporlar ve kamu yararı ilkesi çerçevesinde şekillenir. İbadet alanları da bu bağlamda tek fonksiyonlu dini yapılar değil; toplumsal ihtiyaçlara cevap veren çok fonksiyonlu kamusal hizmet mekânları olarak değerlendirilir. Bu nedenle bir projeyi peşinen “kamu yararına aykırı” ilan etmek, şehir planlamasının çok boyutlu doğasını göz ardı etmek anlamına gelir.

İstanbul’un dönüşen kamusal alanları üzerine yürütülen tartışmaların çoğu zaman teknik zeminden koparak ideolojik bir eksene kayması da dikkat çekicidir. Oysa şehircilik, kanaatlerden ziyade verilerle, varsayımlardan ziyade analizlerle ilerlemek zorundadır. Hukuki çerçeve ve kamu yararı ilkesi, bu değerlendirmelerin temel referans noktası olmalıdır.

“Kıyı Kanunu’na aykırılık” iddiası da mutlak bir hüküm olarak ele alınamaz. Kıyı Kanunu, kıyıların kamu yararına kullanımını esas alır. Toplumun ortak ihtiyaçlarına hizmet eden yapılar bu kapsamdadır. İbadet alanları, kamusal hayatın merkezinde yer alan yapılar olarak bu çerçevenin dışında düşünülemez. Nitekim farklı şehirlerde, planlama ilkelerine uygun biçimde kıyı bölgelerinde konumlandırılmış pek çok kamu yapısı bulunmaktadır. Bu nedenle her yeni yapılaşmayı peşinen hukuka aykırı ilan etmek, objektif değildir. Olası hukuki değerlendirmelerin nihai adresi ise kamuoyu tartışmaları değil, yargı mekanizmalarıdır.

Benzer şekilde, deprem riski ve zemin uygunluğu gibi başlıklar da teknik uzmanlık gerektiren alanlardır. Büyük ölçekli projelerde zemin etütleri, mühendislik hesapları ve güvenlik standartları dikkate alınmadan uygulamaya geçilmesi zaten mümkün değildir. Bu nedenle bu tür projelere ilişkin değerlendirmelerde, bilimsel verilerin belirleyici rolü göz ardı edilmemelidir.

ODAK KAPSAYICI ŞEHİR ANLAYIŞI OLMALIDIR

“Kamu yararı yoktur” yönündeki değerlendirmeler ise çoğu zaman kamu yararı kavramının dar yorumlanmasından kaynaklanır. Oysa kamu yararı; sadece ekonomik ya da altyapısal ihtiyaçlarla sınırlı değildir. Toplumun sosyal, kültürel ve hatta manevi ihtiyaçları da bu kavramın ayrılmaz bir parçasıdır. Camiler, tarih boyunca ibadet işleviyle beraber toplumsal etkileşimin, dayanışmanın ve kamusal buluşmanın merkezleri olmuştur. Bu yönüyle bir ibadet alanının planlanması, aynı zamanda sosyal bir ihtiyacı karşılamaktır.

Bu tür projeleri siyasi ya da ideolojik bir çerçevede değerlendirmek, meseleyi dar alana indirgemek anlamına gelir. Asıl yapılması gereken; mimari, hukuki ve toplumsal boyutları birlikte ele alarak, kente nasıl bir katkı sunduğunu sorgulamaktır. Çünkü şehir, farklı seslerin, ihtiyaçların ve anlamların bir arada var olduğu bir bütündür. Bu bütün içinde her yeni yapı ya bu çok sesliliği zenginleştirir ya da onu zayıflatır. Mesele, hangi yönde bir iz bırakılacağıdır.

Kentin zengin kimliği, ancak bu geniş bakış açısıyla korunabilir. Şehri parçalı ve dar perspektiflerle okumak yerine, bütüncül bir vizyonla değerlendirmek; farklı ihtiyaçları, estetik kaygıları ve kamusal faydayı aynı zeminde buluşturmak esastır. İstanbul’un geleceği, geçmişiyle kurduğu bağı koparmadan, onu çağın gerekleriyle yeniden yorumlayabilme kapasitesine bağlıdır. Bu da ancak ortak akıl, çok yönlü değerlendirme ve kapsayıcı bir şehir anlayışıyla mümkün olabilir.

Sonuç olarak Haydarpaşa’da planlanan cami, salt bir yapı tartışmasının ötesinde; kentin mekânsal hafızası, kamusal alan anlayışı ve toplumsal ihtiyaçlarıyla doğrudan ilişkili çok katmanlı bir meseleyi temsil etmektedir. Bu proje, bir yandan fiziksel bir boşluğu doldurma girişimidir bir yandan da İstanbul’un değişen ritmine, artan hareketliliğine ve kamusal kullanım yoğunluğuna verilen bir imkan olarak okunmalıdır. Bu bağlamı göz ardı ederek meseleyi ideolojik bir karşıtlık düzlemine indirgemek, tartışmayı derinleştirmek yerine yüzeyselleştirir.