‘Gümüş kurşun’ stratejisi! Trump, sürekli ‘anlaşma yakın’ diyor… Ama gerçekte ne planlanıyor?

ABD Başkanı Donald Trump’ın İran ile yürüttüğü savaş, başlangıçta hızlı bir zafer beklentisiyle sunulsa da bugün giderek çözümsüzlüğe sıkışmış bir stratejik bilmeceye dönüşmüş durumda. Kısa sürede sonuçlanacağı öngörülen operasyonlar uzadıkça Washington’daki tablo da netleşiyor: sahada üstünlük iddiasına rağmen masada kontrol kaybı yaşanıyor.
Öte yandan şu sıralar masada anlaşmaya dair beklentiler olsa da ABD tarafında tartışılan konulardan biri de ‘gümüş kurşun’ olarak adlandırılan strateji… Peki ne planlanıyor? 
İKİ BÜYÜK TUZAĞIN İÇİNE SIKIŞMIŞ DURUMDA
Washington kulislerinde konuşulan değerlendirmelere göre Trump, biri jeopolitik diğeri iç politik olmak üzere iki büyük tuzağın içine sıkışmış durumda. İran’ın geri adım atmaması ve enerji koridorları üzerindeki baskısını artırması, ABD’nin askeri operasyonlarının beklenen sonucu üretmesini engelliyor. Aynı zamanda savaşın uzaması, Amerikan kamuoyunda da ciddi rahatsızlık yaratıyor.
Amerikan kamuoyunda savaş karşıtı eğilim giderek güç kazanmaya başladığı da görülüyor. Başkanın kamuoyu destek oranının yüzde 30’lar seviyesine gerilediği ifade edilirken, ülkede artan akaryakıt fiyatları da Beyaz Saray üzerindeki baskıyı ciddi şekilde artırdı.

Özellikle benzinin galon fiyatının ortalama 4,50 doların üzerine çıkması, Amerikan ekonomisinde yeni bir enflasyon baskısı yaratırken, savaşın maliyetine ilişkin eleştiriler de sertleşiyor. Uzmanlara göre İran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki fiili kontrol kapasitesi, küresel enerji piyasalarını doğrudan etkileyerek Washington’un ekonomik ve siyasi manevra alanını daraltıyor.
ABD’de yapılan değerlendirmelerde, Trump’ın artık savaşı sürdürmek için gerekli siyasi desteği bulmakta zorlandığı belirtiliyor. Bu durumun da Beyaz Saray’ın zaman zaman çelişkili açıklamalar yapmasına neden olduğu ifade ediliyor. Trump’ın son haftalarda sık sık ‘anlaşma çok yakın’ mesajı vermesi, askeri stratejileri aniden değiştirmesi ve diplomatik süreçlerle ilgili iyimser açıklamalar yapması da bu sıkışmışlığın bir sonucu olarak yorumlanıyor.

Fotoğraflar: AP
‘KENDİ KAZDIĞI KUYUYA DÜŞTÜ’

Güvenlik ve Terör Uzmanı Emekli İstihbarat Albay Coşkun Başbuğ, ABD’nin İran politikası ve İsrail ile ilişkileri üzerinden dikkat çeken değerlendirmelerde bulundu. Başbuğ’un analizine göre Trump’ın dış politika tercihleri, özellikle İsrail’e duyduğu güven ve bu doğrultuda şekillenen stratejik adımlar, Washington’un Orta Doğu denkleminde kritik sonuçlar doğurdu.

Başbuğ, Trump’ın İran ile gerilim sürecinde başlarda doğrudan bir savaş hedefi taşımadığını, ancak siyasi hesaplarla hareket ettiğini belirterek, “Trump, süreci bir seçim kazanımına dönüştürme ihtimali üzerinden okudu. İsrail’in yönlendirmeleri ve ABD içindeki siyasi destek dengeleri bu tercihte etkili oldu. Planlanan senaryoda hızlı sonuç ve siyasi kazanç hedeflenmişti. Fakat İran’ın devlet kapasitesi ve toplumsal yapısı bu tür bir hızlı çözümü mümkün kılmadı” dedi ve ekledi:
“Trump şöyle bir çıkarım yaptı: Hamaney’i öldürürüz, İran sokakları zaten karışık; bu durum ortamı daha da gerer ve savaşı çok uzatmadan bitirir, istediğimizi alırız. Ama görüldüğü üzere bu plan tutmadı, tutacak gibi de değildi. Çünkü İran yönetimi ve halkı Venezuela gibi değil. Bugün ise kendi kazdığı kuyuya düştü. Ekonomik olarak bir baskı altında ve iç siyasette, kendi adına işler daha büyük bir çıkmaza doğru gidiyor.”

Trump’ın Beyaz Saray’daki bir davette kullandığı ifadeler Washington’da yeni tartışmalar başlattı. Başkanın savaşın boyutunu küçümseyen açıklamaları hem askeri çevrelerde hem de dış politika uzmanları arasında eleştirildi. Trump konuşmasında şu ifadeleri kullandı:
“Buna çatışma diyorum çünkü gerçekten de bir çatışma. Venezuela’da olduğu gibi çok iyi gidiyoruz. İran’da da neredeyse aynı derecede iyi gidiyoruz. Daha büyük bir çatışma ama her şey çok sorunsuz ilerliyor.”
Trump’ın yaklaşık 70 gündür devam eden savaşı, Venezuela’da Nicolas Maduro yönetimine karşı gerçekleştirilen kısa süreli operasyonlarla kıyaslaması dikkat çekti.

‘GÜMÜŞ KURŞUN’ STRATEJİSİ TARTIŞMASI
CNN’de yer alan haberde, Amerika merkezli düşünce kuruluşu Quincy Institute for Responsible Statecraft bünyesinde İran üzerine çalışmalar yürüten Trita Parsi, Trump yönetiminin yaklaşımını ‘gümüş kurşun stratejisi’ (silver bullet) olarak tanımlıyor. Bu strateji, tek bir büyük ve kararlı hamlenin İran’ı geri adım atmaya zorlayacağı varsayımına dayanıyor. 
Önce ABD ve İsrail’in hava operasyonlarıyla İran liderliğinin hedef alınması planlandı. Ardından İran’ın askeri tesislerine yoğun bombardıman düzenlendi. Sonrasında İran limanları ve deniz trafiğine yönelik abluka girişimleri geldi. Son aşamada ise ‘özgürlük projesi’ uygulamaya konuldu. Ancak tüm bu hamlelere rağmen İran yönetiminin çökmediği görülüyor.

Coşkun Başbuğ da bu stratejinin başından beri yanlış olduğuna vurgu yaparak, “İran halkını iyi etüt etmediler. İran halkı, lideri ölünce tam tersi şekilde birleşir. Trump, dağılacaklarından emindi ama bu olmadı. Zaten bunu sahada gördüler; ancak gördüklerinde artık her şey için çok geçti. Şimdi orada kaldıkça daha da batıyorlar” dedi.
İran Devrim Muhafızları içerisinde ciddi bir çözülme yaşanmadığı, aksine öldürülen komutanların yerine daha sert çizgide yeni isimlerin geldiğini söyleyen Başbuğ, “İran yönetimi açısından rejimin ayakta kalması bile başlı başına stratejik bir başarı anlamına geliyor” dedi.

ŞİMDİ NELER OLACAK?

Savaşın sona erdirilmesine yönelik son umut ise Pakistan arabuluculuğunda yürütülen diplomatik girişimler olarak gösteriliyor. ABD, İran ve Pakistanlı arabulucular arasında müzakere edilen tek sayfalık bir mutabakat metninin, çatışmaların sonlandırılması için yeni bir çerçeve oluşturabileceği belirtiliyor. Söz konusu belgenin, savaşı sona erdirmenin yanı sıra taraflar arasında 30 günlük yeni bir müzakere süreci başlatmayı hedeflediği ifade ediliyor.
Bazı uluslararası kaynaklar mevcut görüşmelerin, savaşın başlangıcından bu yana tarafların anlaşmaya en fazla yaklaştığı süreç olduğunu savunuyor. Ancak uzmanlar, tek sayfalık bir metnin Washington ile Tahran arasında yaklaşık yarım asırdır süregelen krizleri çözmek için yeterli olmayacağı görüşünde birleşiyor. Çünkü masada yalnızca ateşkes değil; İran’ın nükleer programı, balistik füze faaliyetleri, bölgesel vekil güç ağları, ekonomik yaptırımlar ve Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrol gibi son derece karmaşık başlıklar bulunuyor.
İran tarafının özellikle ağır ekonomik yaptırımların kaldırılmasını talep ettiği, ayrıca Hürmüz Boğazı’ndan geçen petrol ve doğalgaz tankerlerinden ekonomik kazanç elde etme hedefini de koruduğu belirtiliyor. İran tarafının özellikle ağır ekonomik yaptırımların kaldırılmasını talep ettiği, ayrıca Hürmüz Boğazı’ndan geçen petrol ve doğalgaz tankerlerinden ekonomik kazanç elde etme hedefini de koruduğu belirtiliyor.

Bu sefer masadan olumlu bir sonuç çıkacağını düşünen Coşkun Başbuğ, “ABD ile İran, Hürmüz’ün pazarlığında karşı karşıya. İran zaten bu bölgeye hâkim olmanın derdinde; Basra Körfezi üzerinden ciddi bir söz sahibi olmak istiyor. Trump ise buradaki ekonomik alanı tek başına bırakmama, ‘beraber işletelim’ gibi bir strateji kurma eğiliminde. Bu durum diğer ülkeleri rahatsız ediyor; onlar da ABD ile ilişkileri keseriz kartını öne sürüyor. Dolayısıyla süreç tıkanmış durumda, ancak bu kez bir çözüm çıkması da mümkün görünüyor” dedi. Başbuğ şöyle devam etti:
“Çünkü ABD zorlanıyor. İki ülke de bir şekilde kendi açısından bir başarı hikâyesi yazarak bu işi bitirecek gibi duruyor. İsrail ise süreci baltalamaya çalışıyor; zaten hamlelerinden bunu görüyoruz. Ancak bu kez ABD ve İran daha kararlı görünüyor. İsrail’in de süreci bozması pek mümkün olmayacak gibi. Ben büyük ihtimalle savaşın biteceğini düşünüyorum artık.”

BÖLGESEL VEKİL GÜÇLER ENDİŞESİ

Washington’daki güvenlik çevrelerinde en büyük endişelerden biri de İran’ın bölgesel vekil güç ağlarını yeniden organize etme ihtimali. ABD yönetimi, İran destekli yapıların yeniden Lübnan’da faaliyetlerini artırabileceğinden endişe ediyor. Aspen Güvenlik Forumu’nun gene müdürü Anja Manuel, CNN’e yaptığı değerlendirmede savaşın henüz bitmediğini vurgulayarak şu ifadeleri kullandı:
“Operasyonun adını değiştirebilirsiniz, ateşkesi ilan edebilirsiniz ama değişmeyen gerçek Hürmüz Boğazı’nın kapalı olmasıdır. Petrol fiyatları yüksek, Amerikan şirketleri zarar görüyor ve kriz çözülmekten hâlâ çok uzak.”

Uluslararası güvenlik uzmanları, İran savaşının daha şimdiden modern asimetrik savaş doktrinlerinin yeni örneklerinden biri haline geldiğini değerlendiriyor. ABD’nin İran’ın hava ve deniz kapasitesine ağır zarar verdiği belirtilse de, Washington’un kara gücü kullanma konusundaki isteksizliği nedeniyle kesin bir askeri sonuç elde edilemediği ifade ediliyor. Özellikle Amerikan kamuoyunun yeni bir kara savaşına sıcak bakmaması, Trump yönetimini sınırlı operasyonlarla sonuç almaya zorladı.

Ancak İran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki baskısı, ABD’nin operasyonel üstünlüğünü stratejik başarıya dönüştürmesini engelledi.

Yine CNN’de yer alan haberde ABD merkezli German Marshall Fund of the United States’ta kıdemli araştırmacı Ian Lesser, çatışmaya ilişkin değerlendirmesinde şu ifadeleri kullandı: “Bu savaş, ABD’nin büyük operasyonel kapasitesi ile stratejik başarı arasındaki uçurumu açık biçimde gösteriyor.”

Lesser’a göre İran halkının rejime karşı geniş çaplı bir ayaklanma başlatmaması da Washington’un beklentilerini boşa çıkardı. Bunun yanında İran’ın nükleer programından vazgeçtiğine ilişkin doğrulanabilir bir gelişme yaşanmadığı gibi, Tahran yönetimi yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokları konusunda da geri adım atmadı.