Gökten düşen tabutun sırrı 127 yıl sonra çözüldü Sözcü Gazetesi

1899 yılında, Baltık Denizi kıyısındaki Polonya köyü Bagicz yakınlarında doğa, arkeoloji tarihinin en sıra dışı keşiflerinden birini zorla gün yüzüne çıkardı.

Şiddetli kıyı erozyonu nedeniyle deniz kenarındaki bir uçurumdan aşağı yuvarlanan devasa bir meşe ağacı gövdesi, yerel halkı dehşete düşürdü. Bu, tek bir ağaç gövdesinin oyulmasıyla yapılmış ve oksijensiz ortam sayesinde kusursuz şekilde korunmuş iki bin yıllık bir tahta lahitti. Inside ise Roma Demir Çağı'nda yaşamış, Wielbark kültürüne ait genç bir kadının iskeleti bulunuyordu.

Keşfin üzerinden bir asırdan fazla zaman geçmesine rağmen bilim dünyasını çaresiz bırakan büyük çelişki, modern laboratuvar teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte nihayet çözüldü. 

İlk teşhis: "O bir soylu prenses" miydi?

Lahit ilk bulunduğunda, arkeologlar kadının sosyal elit kesime ait bir "prenses" ya da aristokrat olduğunu düşündüler. Çünkü genç kadın; bronz bir kıyafet iğnesi (fibula), cam ve kehribar boncuklardan yapılmış göz alıcı bir kolye, bronz bilezikler ve ayaklarının dibindeki ahşap bir tabureyle birlikte lüks bir inek derisinin üzerine yatırılmış olarak gömülmüştü.

Ancak 1980'lerde kalıntıları yeniden inceleyen uzmanlar, bu teoriyi çürüttü. Kadının mezarı aslında o dönem bölgede yaşayan Wielbark kültürünün tipik geleneklerini yansıtıyordu. Büyük ihtimalle yalnız bir mezar da değildi; kıyı erozyonu sadece onun bulunduğu noktayı patlatmış, diğer mezarlar ise toprağın altında gizli kalmıştı.

Bilimi kilitleyen 100 yıllık zaman çelişkisi

Arkeologları on yıllarca şaşırtan asıl bilmece ise zamanlama konusundaydı. Mezardan çıkan takılar ve eşyalar, kadının Milattan Sonra (MS) 2. yüzyılın ilk yarısında gömüldüğünü net bir şekilde gösteriyordu. Kadının dişine yapılan ilk radyokarbon testleri, onun bu tarihten en az 100 yıl önce yaşadığını söylüyordu. Bir insan öldüğü tarihten 100 yıl önce gömülemezdi.

Bu imkansız tutarsızlığı çözmek için kolları sıvayan ünlü arkeolog Marta Chmiel-Chrzanowska, projeyi yeniden başlattı. Avrupa'nın en değerli ahşap lahitlerinden biri olduğu için araştırmacılar, esere zarar verme korkusuyla meşe ağacından örnek almaya yıllarca cesaret edememişti. Ancak gelişen modern dendrokronoloji (ağaç halkası tarihleme) yöntemi, gözle görülmeyecek kadar küçük parçalarla analize izin verdi. Yapılan testlerde, lahitin yapıldığı meşe ağacının MS 112 ile 128 yılları arasında kesildiği laboratuvarca tescillendi. Yani tabut, mezardaki eşyalarla tam uyumluydu. Peki diş neden 100 yıl yaşlı çıkıyordu?

Cevap dişlerdeki kimyada çıktı

Bilim insanları, kadının dişinin neden çok daha eski göründüğünü çözmek için bu kez diş minesindeki nitrojen, oksijen ve stronsiyum izotoplarını masaya yatırdı. Sonuç, modern tarihleme yöntemleri için adeta bir ders niteliğindeydi:

Genç kadının çocukluğu ve gençliği boyunca hayvansal protein, özellikle de Baltık Denizi'nden çıkan deniz ürünleriyle beslendiği anlaşıldı. Deniz canlıları, atmosferdeki görece yeni karbon yerine suyun derinliklerindeki binlerce yıllık bayat karbonu (Karbon-14) bünyelerinde barındırırlar. Bu balıkları tüketen kadının dişleri de radyoaktif olarak aslında olduğundan 100 yıl daha yaşlı görünüyordu. Bilimde buna "rezervuar etkisi" deniyor.

Stronsiyum analizleri daha da çarpıcı bir gerçeği ortaya çıkardı; bu genç kadın aslında o bölgenin yerlisi değildi. Uzak bir coğrafyadan, muhtemelen farklı su kimyasına ve beslenme zincirine sahip başka bir topraktan Baltık kıyılarına göç etmişti. Bu durum, Roma Demir Çağı’ndaki insan hareketliliği hakkında ezberleri bozacak yeni kapılar araladı.

Yükselen deniz seviyeleri ve çamurlu kıyı şeridinin yarattığı tamamen oksijensiz (anaerobik) koruma kalkanı sayesinde günümüze kadar bir çöpü bile çürümeden ulaşan bu lahit, modern bilimin moleküler düzeydeki gücü sayesinde iki bin yıl sonra sahibinin kim olduğunu, ne yiyip ne içtiğini tüm dünyaya ilan etmiş oldu.