Ege de Panama da denizde aynı kaderi paylaşıyor

Panama kıyılarında 40 yıldır her kurak mevsimde tekrar eden okyanus döngüsü 2025'te ilk kez gerçekleşmedi. Bilim insanları, Panama Körfezi'nde mevsimsel soğuk su yükselişinin tamamen durduğunu belgeledi.

Panama'nın Pasifik kıyısında her kurak mevsimde kuzeyden esen rüzgarlar yüzey suyunu açığa iterek derinlerden soğuk ve besin yüklü suyun yükselmesini sağlar. "Upwelling" adı verilen bu mekanizma, planktondan mercan resiflerine uzanan besin zincirinin temel motorudur.

Benzer bir kırılma çok daha yakınımızda yaşanıyor. Kuzey Ege'de onlarca yıldır dengenin parçası olan Karadeniz kökenli tatlı su akışı son yıllarda belirgin biçimde geriledi.

2023 ölçümlerinde Çanakkale Boğazı'nın güneyindeki sularda düşük tuzlu yüzey tabakası neredeyse tamamen ortadan kalktı; beraberinde gelen besin maddeleri azaldıkça yüzeydeki biyolojik verimlilik de düştü.

Karadeniz’den artık eskisi gibi gelmiyor: Ege’de tehlike başladı

Panama'da rüzgarın sıklığı, Ege'de ise deniz seviyesi farkı ve yağış dengesi bozuldu; ancak sonuç aynı: soğuk, besin yüklü su yüzeye ulaşamıyor ve bunun bedelini ilk ödeyen, geçimini denizden çıkaran kıyı halkları oluyor.

Kırk yıllık kayıtlara göre bu soğumanın en geç 20 Ocak'a kadar başlaması gerekirdi. 2025'te ise sular ancak 4 Mart'ta soğudu. Soğuk dönem normalde yaklaşık iki ay sürerken bu kez yalnızca 12 güne sıkıştı. Su sıcaklığı ise geçmiş yılların seviyelerine hiçbir zaman düşmedi.

Döngünün temel ateşleyicisi olan rüzgarlarda ise garip bir durum keşfedildi. Rüzgarlar aynı sertlikte, ama da az sıklıkla esti. Kuzey rüzgarlarının esme sıklığı sezon genelinde yüzde 74 düştü. Rüzgarsız aralıklar uzadıkça yüzey suyu üzerindeki itme kuvveti zayıfladı ve derin su yüzeye ulaşamadı.

Soğuk su yükselişi deniz canlılarına besin taşımaya ek olarak, aynı zamanda kıyı sularını serinleterek mercanlara doğal bir ısı tamponu sağlıyor.

Önceki çalışmalar bu mevsimsel serinlemenin El Niño dönemlerinde bile mercanları ağartmadan koruduğunu göstermişti.

Uzmanlardan kritik uyarı: Dünyayı yakacak sıcaklar geri gelebilir

2025 yılında devre dışı kalan bu ısı tamponu mekanizması devam ederse, mercan refileri ciddi tehlike altında olacak.

Soğuk su yükselmediğinde domino etkisi küçük balıkların besin kaynağı olan planktonlardan başlıyor. Küçük balık stokları zayıflıyor, büyük avlar azalıyor. Kıyıda balıkçılıkla geçimini sağlayan topluluklar bu zararı herhangi bir bilimsel ölçüm yapılmadan çok önce hissediyor.

Smithsonian Tropikal Araştırmalar Enstitüsü ekibi 2026 sezonunu hafta hafta izliyor. İlk veriler yeniden güçlü bir soğumanın başladığını gösterdi. Ancak tek bir başarısız yılın ardından gelen toparlanma, riskin ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Daha yoğun gözlem ağları ve daha isabetli tahmin modelleri kıyı toplulukları için artık zorunluluk haline geldi.