Dört yılda beşinci başbakan: Birleşik Krallık bu noktaya nasıl geldi? Dış Haberler

Downing Sokağı sakini İşçi Partisi lideri Başbakan Keir Starmer'ın istifa edeceğini açıklamasının ardından Birleşik Krallık, dört yıl içinde beşinci başbakanını görecek.

Bu karar, Britanya adası sakinleri için pek de sürpriz olmadı. 2024 Birleşik Krallık Genel Seçimleri'nde İşçi Partisi’ni ezici bir zaferle iktidara taşıyan ancak o günden bu yana merkez sol partinin milletvekillerinden gelen yoğun istifa baskısıyla karşı karşıya kalan Starmer için aylardır süren krizin bir sonucu.

Başbakanın istifası, Starmer'ın yerini birkaç hafta içinde parti içi muhalefetin lideri Andy Burnham’ın almasının önünü açıyor. 56 yaşındaki Burnham, eski başbakan Gordon Brown’ın 2007-2010 yılları arasındaki hükümetinde bakanlık yapmış ve 2017’den geçen haftaya kadar Manchester Belediye Başkanlığı görevini yürütmüştü. Geçtiğimiz hafta bir ara seçimle parlamentoya yeniden girdi.

Burnham, İşçi Partisi içinde, Nigel Farage liderliğindeki popülist sağcı Reform Partisi'nin oluşturduğu tehdidi alt edebilecek en güçlü umut olarak görülüyor.

İngiliz Siyaseti Bu Noktaya Nasıl Geldi?

Yumuşak dilli eski bir insan hakları avukatı olan Starmer, Muhafazakar Parti'nin 2019 genel seçimlerinden sonra yaşadığı iç çatışmalar ve iki başbakan değişimiyle sonuçlanan siyasi kaosun ardından istikrarı geri getirebilecek, pragmatik ve ciddi bir lider olarak partide kabul görmüştü.

Ancak son 100 yılın en büyük parlamento çoğunluğuyla seçilmiş olmasına rağmen, İşçi Partisi destekçileri arasında bile Starmer’ın siyasi zekadan ve kararlılıktan yoksun olduğu tartışmaları büyüdü. Kendi politikalarında zaman zaman attığı geri adımlar, eleştirileri alevlendirdi.

Starmer’ın muhakeme yeteneği, çocuk istismarı suçundan hüküm giyen Jeffrey Epstein ile bağları bilinen tartışmalı eski İşçi Partisi bakanı Peter Mandelson’ı Birleşik Krallık'ın ABD Büyükelçisi olarak atama kararıyla ciddi şekilde sorgulandı. Mandelson’ın Epstein ile olan bağlarının gerçek boyutu Eylül 2025’te ortaya çıkınca Starmer onu görevden aldı; ancak bu hamle, Başbakan ve hükümetinin İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana yaşanan en büyük siyasi skandallardan birine bulaşmasını engellemeye yetmedi.

Tüm bunlar yaşanırken ve seçmen nezdindeki popülaritesi hızla düşerken, İşçi Partisi saflarında, Starmer'ın göçmen karşıtı Reform UK partisinin lideri Farage’ın meydan okumasına karşılık veremediği korkusu ve paniği büyüdü. Farage’ın partisi, geçen yılki ve geçen aydaki yerel seçimlerde İşçi Partisi ve Muhafazakarları adeta bozguna uğrattı. Bu durum, Starmer’a olan desteğin erimesinde ve hükümetindeki bakanların istifasında tetikleyici bir rol oynadı.

Hem istifa edenler hem de Starmer’ın kabinesinde kalan diğer isimler, kapalı kapılar ardında ve kamuoyu önünde ona istifa etmesi çağrısında bulundu; Burnham’ı destekleyenler ise zarar verici bir liderlik yarışı yerine düzenli bir güç devrini savundu.

Andy Burnham kim? Nasıl 'beklenen başbakan' konumuna geldi?

Eski başbakanlar Tony Blair ve Gordon Brown’ın İşçi Partisi hükümetlerinin deneyimli isimlerinden olan Burnham, 2010 ve 2015 yıllarındaki iki başarısız İşçi Partisi liderliği girişiminin ardından, 2017’den beri Manchester Belediye Başkanı olarak görev yaptı.

Bu rolde oldukça başarılı olan Burnham, Kuzey-Batı İngiltere’nin kendine has siyasetine yaptığı yüksek profilli müdahaleler ve Birleşik Krallık’ın en hızlı büyüyen şehir bölgesindeki ekonomik patlamaya liderlik etmesi nedeniyle "Kuzeyin Kralı" lakabını kazandı.

Burnham, ılımlı sol da dahil olmak üzere İşçi Partisi’ndeki pek çok kişi tarafından uzun süredir partinin dertlerine derman olacak, özellikle de partinin geleneksel işçi sınıfı kalelerindeki oy kaybını durdurabilecek isim olarak görülüyor.

Ocak ayında Starmer’ın müttefikleri, Manchester bölgesinde boşalan bir parlamento koltuğu için Burnham’ın Westminster’a (parlamentoya) dönmesini engellemişti. Ancak yerel milletvekilinin istifa etmesi üzerine bu ay İngiltere’nin kuzey-batısındaki Makerfield seçim bölgesinde yapılan ara seçimde İşçi Partisi’nin adayı olmasının önüne geçemediler.

Makerfield’daki zaferi, Burnham’ın Westminster'a dönüş yolunu açtı ve böylece İşçi Partisi lideri ve dolayısıyla başbakan olabilme hakkını kazandı.

Bununla birlikte, Burnham’ın bu seçimi kazanma şekli, İşçi Partisi’nin daha önceki iki ara seçimde yaşadığı hezimetin ardından aradığı cevabın kendisi olduğunu kanıtladı. Burnham, geçen hafta sadece Reform UK adayını geride bırakmakla kalmadı, bunu çok ciddi bir farkla, 20 puan farkla başararak, Brexit yanlısı popülist Farage'ın partisinin mayıs ayındaki yerel seçimlerde büyük kazanımlar elde ettiği bir bölgede partisinin desteğini yeniden canlandırdı.

Sırada ne var?

Starmer, pazartesi sabahı istifa haberin İngiliz kamuoyuna duyurmadan önce teamüller gereği Kral III. Charles’a istifa etme niyetini bildirmişti.

İstifa konuşması sırasında İşçi Partisi lideri, partinin yönetim organı olan Ulusal Yürütme Komitesi'nden kendisinin yerine geçecek isim için bir takvim belirlemesini isteyeceğini ve adayların diğer İşçi Partisi milletvekillerinden adaylık desteği arayabileceği tarihin 9 Temmuz olduğunu söyledi.

Adayların İşçi Partisi milletvekillerine sunum yapacağı 'seçim konuşmaları' sürecinin, Birleşik Krallık parlamentosunun yaz tatiline gireceği son gün olan 16 Temmuz’a kadar tamamlanması hedefleniyor.

Birleşik Krallık'ta parti genel başkanları Türkiye'deki gibi delegeler tarafından değil, üyeler tarafından seçiliyor.

Eğer birden fazla aday gerekli adaylık barajına ulaşırsa, bir liderlik yarışı başlayacak. Bu yarış, parlamentonun kapalı olduğu dönemde, yüz binlerce İşçi Partisi üyesi, sendikalar ve bağlı kuruluşlardan oluşan bir seçmen kitlesi arasında yapılacak. Starmer bu süreçte geçici olarak görevinde kalacak ve parlamento 1 Eylül’de yeniden açıldığında yeni lider belirlenmiş olacak.

Ancak, geçen ay Sağlık Bakanlığı görevinden istifa eden bir diğer nüfuzlu İşçi Partisi milletvekili Wes Streeting’in, daha önce aday olma yönünde açıkladığı niyetinden vazgeçip Burnham’ı destekleyeceğini duyurmasının ardından parti içi bir yarışın yaşanması neredeyse kesin olarak önlenmiş görünüyor.

Burnham’ın karşısına bir rakip çıkmaması durumunda, kendisinin 17 veya 18 Temmuz’da İşçi Partisi lideri olması bekleniyor.

Başka bir bakanın da yarışa dahil olması ihtimal dahilinde; bazı İşçi Partisi milletvekilleri bir yarışın Burnham’ın fikirlerini ve planlarını sınamak açısından faydalı olacağına inanıyor. Ancak diğer pek çok kişi, doğrudan bir rakipsiz seçilmenin, Birleşik Krallık'ın 10 yıl içindeki yedinci başbakanının göreve gelmesinden önce yaşanacak kargaşa ve kaos hissini en aza indireceğini düşünüyor.

Muhalefet partisi liderleri arasında ise sadece Farage erken genel seçim çağrısında bulunarak, "Andy Burnham’ın ülkeyi yönetmek için anlamlı bir yetkiye sahip olduğunu iddia etmek gülünçtür" dedi.

Bir sonraki genel seçim ne zaman?

Birleşik Krallık’ta bir sonraki genel seçimin en geç Ağustos 2029’a kadar yapılması gerekiyor, ancak başbakan bu tarihten önce herhangi bir zamanda da seçim kararı alabilir.

Farage’ın liderliğindeki Reform UK, son genel seçimlerde parlamentoda küçük bir yer edindikten sonra geçen yıldan bu yana kamuoyu yoklamalarında birinci sırada yer alıyor. Parti, İngiliz seçmenlerin bir sonraki sandık başına gidişinde tutarlı bir şekilde çoğunluğu kazanacak gibi görünüyor.

Burnham ise geçen hafta Makerfield’daki oylamada çizdiği net sınırla, artık İşçi Partisi’nin potansiyel "Reform Avcısı" unvanını taşıyabilir.

Ancak İşçi Partisi, Burnham’ın popülaritesini kadrolaştırmak zorunda. Kaldı ki parti, sadece popülist sağla değil, benzeri görülmemiş bir rakipler dizisiyle karşı karşıya.

Bu rakipler arasında kentsel alanlardaki liberaller ve İngiliz Müslüman seçmenler arasında İşçi Partisi’ni soldan sıkıştıran İngiltere ve Galler Yeşil Partisi’nin yanı sıra İskoçya ve Galler’deki bağımsızlık yanlısı milliyetçi partiler de bulunuyor.

Seçim yarışının yanı sıra Burnham, çok derin politika zorluklarıyla da boğuşmak zorunda. Bunlar arasında Birleşik Krallık ordusunu fonlamak için kaynak bulma baskısı ve parti içinde refah sisteminin nasıl baştan aşağı yenileneceğine dair süregelen tartışmalar yer alıyor.

Hepsinden önemlisi ise, Britanya ekonomisini yeniden tam gaz çalışır hale getirme ve ülkeyi Körfez’deki savaşın ardından toplanan fırtına bulutlarına karşı hazırlıklı kılma zorunluluğu var.