Dijital telif yasası internetteki oyunu bozuyor! Tek taraflı kazanca darbe

İnternetin hayatın her alanına girdiği şu dönemde sağlıklı bir şekilde internet ortamında doğru bilgiye ulaşmak oldukça önem kazanıyor. Bu yüzden internette yer alan içerikler ve içerik üreticilerinin haklarının korunması giderek daha kritik bir hale geliyor. İnternetin sunduğu sınırsız erişim imkânı, yayınlanan haberler, köşe yazıları, videolar ve görsel içeriklerin anında geniş kitlelere ulaşmasını sağlarken, çoğu zaman bu emeğin ekonomik karşılığı içerik üreticilerine yansımıyor. Posta.com.tr'de yer alan haberde Türkiye’de dijital ekonominin büyüklüğü ve platformlara aktarılan milyarlarca liralık reklam bütçeleri göz önüne alındığında, yerli içerik üreticilerinin haklarının korunmasının önemi dile getiriliyor. 

Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Görsel İletişim Tasarımı Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Ali Murat Kırık, Posta.com.tr’ye yaptığı açıklamada, dijital telif yasasının tam da bu noktada devreye girdiğini ve dijital ortamda üretilen içeriklerin hukuki ve ekonomik olarak korunmasını sağlayan temel bir düzenleme olduğunu vurguladı. İçeriklerin dijital platformlar tarafından geniş kitleye ulaştırıldığını ancak bu süreçle içerik üreticisinin çoğu zaman emeklerinin karşılığını alamadığının altını çizen Prof. Dr. Kırık, bu durumun sürdürülemez olduğunu belirtti.

FRANSA VE KANADA ÖRNEĞİ ‘YOL HARİTASI’ OLABİLİR

Geçtiğimiz dönemde Fransa ve Kanada’da dijital telif yasaları ile ilgili yaşananların önemli deneyimler olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Ali Murat Kırık, büyük teknoloji şirketlerinin bu ülkelerde başta yasaya karşı direnç gösterse de devletlerin kararlı tutumu sayesinde yeni bir denge kurulduğu ve özellikle haber içeriklerinin kullanımı konusunda lisans ve ödeme mekanizmalarının oluşturulduğunu söyledi.

Fransa ve Kanada’da yaşananların Türkiye için birebir kopyalanacak modeller olmadığını ancak birer yol haritası olabileceğini söyleyen Kırık, sözlerine şöyle devam etti:

“Türkiye’nin kendi medya yapısına ve hukuki sistemine uygun bir dijital telif modeli geliştirmesi mümkün. Temel ilke ise değişmiyor: Dijital platformlar, içerikten elde ettikleri ekonomik değeri içerik üreticileriyle paylaşmalı. Fransa ve Kanada’daki dijital telif uygulamaları somut gelir sonuçları da üretti. Kanada’da 2023’te yürürlüğe giren Çevrim İçi Haberler Yasası sonrası Google, ülkedeki medya kuruluşlarına yıllık yaklaşık 74 milyon ABD doları ödeme yapmayı kabul etti ve bu tutar doğrudan haber üreticilerine aktarılmaya başlandı. Fransa’da ise Google ve diğer platformlar, hem cezalar hem de lisans anlaşmaları yoluyla önemli ödemeler yaptı. Google 2021’de yaklaşık 500 milyon euro cezaya çarptırıldı, ayrıca yüzü aşkın medya kuruluşuyla yapılan anlaşmalar kapsamında yıllık on milyonlarca avroluk telif ödemeleri devreye girdi. Bu iki ülke örneği, dijital telif yasalarının sadece ilkesel değil, ekonomik olarak da somut karşılık ürettiğini gösteriyor.”

Dijital yasa büyük oyunu bozacak İçerik yok, reklam var: Tek taraflı kazanca darbe

‘OKUYUCU İÇİN DE DAHA ÖZGÜN VE KALİTELİ İÇERİK DEMEK’

Dijital telif yasasının sıradan bir internet kullanıcısının hayatına etkileriyle ilgili de konuşan Prof. Dr. Kırık, “Kullanıcılar yine haber okuyacak, sosyal medyada içerik tüketmeye devam edecek. Haber sitelerine erişim ya da sosyal medya kullanımı açısından ani bir kısıtlama beklemek doğru olmaz. Ancak orta ve uzun vadede kullanıcılar için olumlu bir tablo ortaya çıkabilir. Çünkü telif gelirleriyle güçlenen medya kuruluşları, daha kaliteli, daha özgün ve daha güvenilir içerik üretme imkânı bulur. Bu da dezenformasyonun azalmasına ve haberciliğin niteliğinin artmasına katkı sağlar” ifadelerini kullandı.

Prof. Dr. Ali Murat Kırık, dijital telif yasasının çağın bir gerekliliği olduğunun altını çizerek, dijitalleşmenin ekonomiden kültüre kadar her alanı dönüştürdüğünü ve hukukun da bu dönüşüme ayak uydurmak zorunda olduğunu belirtti.

“Dijital telif yasası, emeğin ve fikri üretimin korunması açısından dijital çağın temel ihtiyaçlarından biri haline geldi. Eğer bu düzenlemeler yapılmazsa, içerik üreticileri giderek zayıflar, platformlar ise tek taraflı kazanç elde etmeye devam eder. Bu da uzun vadede dijital ekosistemi dengesiz ve sürdürülemez bir yapıya sürükler. Bu nedenle dijital telif yasası bir tercih değil, zorunluluktur.” - Prof. Dr. Ali Murat Kırık

DİJİTAL TELİF YASASI ADİL BİR DENGE İÇİN ŞART

Türkiye’den Google, Meta, TikTok, X gibi dijital platformlara reklamlar yoluyla milyarlarca lira aktarılıyor. Kırık, bu durumun Türkiye’nin dijital ekonomide büyük bir pazar olduğunu açıkça gösterdiğini ancak bu ekonomik büyüklüğe rağmen Türkiye’de üretilen içeriklerin değerinin çoğu zaman yerel üreticilere geri dönmediğini belirtti.

Dijital telif hukukunun tam da bu noktada devreye girmesi gerektiğinin altını çizen Prof. Dr. Kırık, “Türkiye’de üretilen haberin, bilginin ve kültürel içeriğin ekonomik karşılığı korunmalı ve paylaşılmalı. Bunun için net bir yasal çerçeve, güçlü müzakere mekanizmaları ve kamunun kararlı bir duruş sergilemesi gerekiyor. Böylece dijital ekonomide daha adil bir denge kurulabilir” şeklinde konuştu.

Milyarlarca insanın verilerini toplayan, bu verileri işleyen ve başta reklam sektörü olmak üzere istediği amaçlar doğrultusunda kullanan Google, Instagram, WhatsApp, YouTube, Facebook, TikTok ve X gibi dijital mecralar, Türkiye'deki reklam pazarını da ele geçirdi. Klasik anlamda medya kuruluşu olmayan, genellikle içerik üretmeyen fakat reklâm alanı satan dijital mecralar nedeniyle Türkiye'de reklam harcamalarında yerel basının payı 2014'te yüzde 80 iken, bu oran 2019 yılında yüzde 52'ye ve 2024 yılında yüzde 26'ya düştü. 2014 yılında bu oranın yüzde 20'sine sahip olan yabancı dijital platformlar, 2019'da yüzde 48, 2024'te ise yüzde 74 seviyelerine ulaştı. 2024'te yabancı medya platformlarının sadece Türkiye pazarından kazandığı para yaklaşık olarak 158 milyar lira oldu.

‘TELİF KURULU MERKEZİ VE ŞEFFAF BİR MEKANİZMA SUNACAK’

Dijital Telif Kurulu’nun kurulmasının telif haklarının dijital ortamda daha etkin bir şekilde denetlenmesini sağlayacağını söyleyen Prof. Dr. Ali Murat Kırık, şu ifadeleri kullandı: “Özellikle internet üzerinde içeriklerin hızla yayıldığı günümüzde, hak sahiplerinin haklarını koruyabilmesi için merkezi ve şeffaf bir mekanizma büyük önem taşıyor. Bu kurul sayesinde ihlallerin tespiti ve yaptırımların uygulanması daha hızlı ve sistematik bir şekilde gerçekleştirilebilir. Böylece hem içerik üreticileri hem de kullanıcılar açısından hakların ihlal edilme riski azalır ve telif sistemi daha güvenilir bir hale gelir.”

'Big data'da kayıtlı bulunan milyonlarca insana ait en detaylı veriler, yabancı dijital platformları elinde tutan kişi ve kuruluşlar tarafından siyasi ve istihbari amaçlar doğrultusunda kullanılıyor. Bu verilerle, seçimlerde manipülasyon, siyasi haberlerde algı yönetimi, afetlerde dezenformasyon yapılıyor. Kişilerden elde edilen bilgilerle, kişinin tercihleri analiz edilerek ona özel siyasi ve gündeme ilişkin bilgiler ön plana çıkarılarak tercihlere doğrudan yön verilmesi hedefleniyor. Platformlar, Türkiye aleyhine yürütülen tüm dış destekli operasyon ve manipülasyonlarda başrolü oynarken, yabancı istihbarat servisleri bu bilgileri 'toplumsal haritalandırma' çalışmalarıyla Türkiye'de kaosu körüklemek için kullanıyor. Bir yandan da üzerinden kazanç sağlanan Türkiye, dijital hak ihlaline uğratılarak ekonomik kayıp yaşıyor.

DİJİTAL PAZARDAKİ 'OYUN'U BOZACAK, REKABET ARTACAK

Prof. Dr. Ali Murat Kırık, içerik üreticilerinin bireysel olarak ya da kurumlar aracılığıyla telif anlaşmaları yapabilmesinin ekonomik açıdan kritik bir öneme sahip olduğunun altını çizerek, bu durumun üreticilerin emeklerinin karşılığını net bir şekilde almasını ve yaratıcı içeriklerin ekonomik değerinin doğru şekilde fiyatlandırmasını sağlayacağını söyledi.

Meta (Facebook/Instagram), Google gibi şirketlerin içerik sağlayıcıya telif ve reklâm payı ödememek için platformlarında haber paylaşımını sınırlandırma yoluna gittikleri emsal olaylar da bulunuyor. Uzmanlar dijital pazardaki bu oyunu bozacak gücün ise dijital yasa olacağı konusunda hemfikir.

Telif haklarının net olarak belirlenmesinin dijital pazarda rekabeti ve inovasyonu da destekleyeceğini belirten Kırık, “Kısacası esnek ama güvenli bir telif anlaşma mekanizması, hem üreticilerin hem de dijital ekonominin sürdürülebilirliği için temel bir unsur olarak öne çıkar” dedi.