Dereler taştı, binalar çöktü! Dere yatakları için kanun açık ama betonlaşma durmuyor

Marmara Bölgesi’ni etkisi altına alan sağanak, dere yataklarına ve kıyılarına yapılan binaların taşkın riskini bir kez daha gözler önüne serdi. Kanunlar dere yataklarını koruma altına alsa da imar planı değişiklikleri ve kaçak yapılaşma nedeniyle her kuvvetli yağışta benzer görüntüler yaşanıyor.

İSTANBUL’DA YAĞIŞ METREKAREYE 272,2 KİLOGRAMA ULAŞTI

İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi, 14 Ekim’de etkili olan sağanakta İstanbul’da yağışın yer yer metrekareye 272,2 kilograma ulaştığını açıkladı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB), bu yağışın kentte 1985'ten bu yana görülen en yüksek değerler arasında olduğunu bildirdi. Valiliğin ilk bilançosuna göre kentte 1.277 su baskını ihbarı yapıldı. Selde 3 kişi hayatını kaybetti.

Arnavutköy’ün Boğazköy bölgesinde Alibey Deresi taşarak bir ilkokulun bahçesini su altında bıraktı. Ayazağa’da ise stüdyoları su basınca yüzlerce kişi mahsur kaldı.

SAPANCA’DA DERE KENARINDAKİ VİLLA ÇÖKTÜ

Sağanağın etkili olduğu Sakarya’da ise Sapanca’nın Fevziye Mahallesi’nde dere kenarındaki iki katlı villa, debinin artmasıyla çökerek dereye düştü. Yıkılma anı cep telefonu kamerasıyla kaydedildi. İlçede Sarp, Keçi, İstanbul, Kurtköy ve Yanık dereleri taştı. Bazı köprü geçişleri çökerken, dere kenarındaki bazı bungalovlar da yıkılma tehlikesiyle karşı karşıya kaldı.

KANUN NE DİYOR?

Türk Medeni Kanunu’nun 715. maddesine göre sahipsiz yerler ile yararı kamuya ait mallar Devletin hüküm ve tasarrufu altında bulunuyor. Maddeye göre aksi ispat edilmedikçe yararı kamuya ait sular, kayalar, tepeler ve dağlar ile bunlardan çıkan kaynaklar kimseye ait sayılmıyor ve özel mülkiyete konu olamıyor.

Kadastro Kanunu’nun 16/C maddesi de “deniz, göl, nehir gibi genel suların” tescil ve sınırlandırmaya tabi olmadığını hükme bağlıyor. Maddede “istisnalar saklıdır” ifadesi de yer alıyor.

GENELGE: KESİTİ DARALTAN YAPILAR DERHAL KALDIRILACAK

9 Eylül 2006'da Resmi Gazete’de yayımlanan “Dere Yatakları ve Taşkınlar” konulu 2006/27 sayılı Başbakanlık Genelgesi, konuyu daha ayrıntılı düzenliyor. Genelgeye göre imar planlarında Devlet Su İşleri’nin (DSİ) tedbir ve tavsiyelerine uyulması gerekiyor. DSİ izni olmadan kullanım alanı oluşturmak amacıyla derelerin üzeri kesinlikle kapatılamıyor.

Genelge, su akış kesitini daraltan yapılar için özel ve tüzel kişilere izin ve ruhsat verilmemesini öngörüyor. Denetimde akış kesitini daralttığı tespit edilen yapıların yetkili belediye ya da il özel idaresi tarafından derhal kaldırılması gerekiyor. Kadastro çalışmalarında da kendiliğinden oluşmuş dere yatakları tescil dışı bırakılarak derenin tabii akışına ayrılıyor.

BOZKURT’TA DERE KIYISI 1982'DE İMARA AÇILMIŞTI

Dere yataklarındaki yapılaşmanın en ağır bedeli 11 Ağustos 2021'de Kastamonu’nun Bozkurt ilçesinde ödendi. Batı Karadeniz’i vuran selde Kastamonu, Sinop ve Bartın’da 82 kişi hayatını kaybetti. Yalnızca Bozkurt’ta 65 kişi öldü, 7 kişiye ise ulaşılamadı.

Ezine Çayı’nın kıyısındaki Ölçer Apartmanı, çayın temellerini oymasıyla çöktü ve binada 20 kişi hayatını kaybetti. Bilirkişi raporuna göre binanın bulunduğu dere yatağı 1982'de imara açılmıştı. İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) uzmanlarınca hazırlanan bilirkişi raporunda, binanın taşkın riski altında olduğunun afetten önce bilindiği belirtildi.

AYAMAMA’DAN İĞNEADA’YA

İstanbul daha önce de dere taşkınlarıyla büyük kayıplar yaşadı. 9 Eylül 2009'da Ayamama ve Tavukçu derelerinin taştığı selde İstanbul ve Tekirdağ’da 30'dan fazla kişi hayatını kaybetti. İkitelli’de Basın Ekspres Yolu’nda mahsur kalan bir servis aracındaki 7 kadın işçi sel sularına kapılarak öldü.

5 Eylül 2023'te ise Kırklareli’nin Demirköy ilçesine bağlı İğneada’da Değirmen Deresi taştı. Ruhsatsız işletildiği belirlenen kamp alanındaki bungalovları sel suları sürükledi ve 6 kişi hayatını kaybetti. Davada tesis işletmecisi Bülent B. “taksirle birden fazla kişinin ölümüne ve yaralanmasına neden olma” suçundan 18 yıl hapis cezasına çarptırıldı.

Rize’de de 19-20 Eylül 2025 gecesi etkili olan sağanakta Çamlıhemşin’de dere kenarındaki 2 bungalov sel sularına kapılarak yıkıldı. Rize Valisi İhsan Selim Baydaş, bir yıl önce Fırtına Vadisi’ndeki ruhsatsız bungalovların dere yatağını kirlettiğini açıklayarak yıkım sözü vermişti. Ancak bungalovlar yıkılmadan sel geldi.

AVRUPA’DA TAŞKIN RİSKİ YÖNETİMİ ZORUNLU

Avrupa Birliği’nin 2007/60/EC sayılı Taşkın Direktifi, üye ülkelere taşkın risklerini değerlendirme, taşkın tehlike ve risk haritaları hazırlama ve taşkın risk yönetim planları oluşturma zorunluluğu getiriyor. Planlar her 6 yılda bir gözden geçiriliyor. Direktife göre bu planlar sürdürülebilir arazi kullanımını ve suyun tutulmasını teşvik eden önlemlerle birlikte, taşkın anında bazı alanların kontrollü şekilde su altında bırakılmasını da kapsayabiliyor. Direktif, taşkın alanlarında yapılaşmaya doğrudan bir yasak getirmiyor. Hangi alanlarda yapılaşmaya izin verileceğini üye ülkeler kendi mevzuatlarıyla belirliyor.

HOLLANDA “NEHRE YER AÇTI”

Hollanda, 1993 ve 1995'te Ren Nehri deltasında yaşanan ve 200 binden fazla kişinin tahliye edildiği taşkınların ardından “Nehre Yer Aç” (Room for the River) programını başlattı. 2006-2015 yılları arasında yaklaşık 2,2 milyar euroya mal olan programda, yaklaşık 40 projeyle setler nehirden uzaklaştırıldı, taşkın ovaları alçaltıldı, yan kanallar derinleştirildi ve taşkın baypasları oluşturuldu.

Ülkede su seviyesiyle birlikte yükselebilen amfibik evler de taşkın alanlarına uyum örnekleri arasında yer alıyor. Maas Nehri kıyısındaki Maasbommel’de inşa edilen amfibik evler, bu uygulamanın bilinen örneklerinden biri.

İNGİLTERE’DE “SIRALI TEST” ZORUNLU

AB’den ayrılan İngiltere’de ise Ulusal Planlama Politikası Çerçevesi (NPPF) kapsamında “Sıralı Test” (Sequential Test) uygulanıyor. Bu teste göre, daha düşük taşkın riski taşıyan uygun bir arazi varsa, yüksek riskli alanda yapılaşmaya izin verilmiyor.

Taşkın sırasında suyun akması ya da birikmesi gereken “fonksiyonel taşkın ovası” olarak tanımlanan alanlarda konut başta olmak üzere hassas yapılara izin verilmiyor. Bu alanlarda yalnızca suyla uyumlu yapılara ve ek bir “istisna testi”nden geçmesi şartıyla zorunlu altyapı tesislerine izin veriliyor.