Çiftçinin korkulu rüyası geri döndü: Hasat çökertiyor

Akdeniz ve Ege başta olmak üzere birçok bölgede yüksek nemin tetiklediği bu mantar hastalığına karşı ilaçlama çalışmaları çoktan başladı.

Peki çiftçinin korkulu rüyası sarı pas tam olarak nedir, nasıl bulaşır ve 2026 hasadını gerçekten tehdit edebilir mi?

BUĞDAYIN GÖRÜNMEZ DÜŞMANI

Sarı pas, bilimsel adıyla Puccinia striiformis, buğday yapraklarını hedef alan bir mantar hastalığıdır. Özellikle ilkbahar aylarında ortaya çıkar ve kısa sürede geniş alanlara yayılabilir.

Türkiye'de görülen üç pas türü (sarı, kahverengi, ve kara) arasında en erken beliren ve en tehlikeli olanı sarı pas kabul ediliyor.

Hastalığın ilk işareti, buğday yapraklarının üst yüzeyinde beliren sarı renkli küçük kabarcıklar. Bu kabarcıklar dikiş makinesi izi gibi sıra sıra dizildiği için hastalık "çizgi pası" olarak da biliniyor.

Başlangıçta zararsız görünen bu sarı çizgiler, aslında mantarın bitkiye yerleştiğinin ve hızla çoğalmaya başladığının habercisi.

RÜZGARLA YAYILIYOR, NEMLİ HAVADA PATLAK VERİYOR

Sarı pası bu denli tehlikeli kılan şey yayılma hızı. Enfekte olan yapraklarda oluşan sporlar rüzgarla taşınarak çevredeki sağlıklı bitkilere ulaşıyor. Hava koşulları uygun kaldığı sürece birkaç gün içinde tarlanın büyük bölümü hastalığa yakalanabiliyor.

Mantarın gelişimi için ideal ortam, 10-15 derece sıcaklık ve yüksek nem. Yani tam da Türkiye'nin tarım bölgelerinde bahar aylarında yaşanan hava koşulları. Bu yıl Şubat'ta düşen rekor yağışlar, toprak nemini son yılların en yüksek seviyesine taşırken, sarı pas için de adeta davet çıkarmış oldu.

Hastalık tek seferde değil, aşamalı ilerliyor. Önce alt yapraklarda başlıyor, fark edilmesi oldukça zor oluyor. Oradan üst yapraklara, en son da başağın hemen altındaki bayrak yaprağa ulaşıyor. İşte asıl felaket bu noktada başlıyor.

BAYRAK YAPRAĞA ULAŞIRSA VERİM ÇÖKER

Bayrak yaprağı, buğday bitkisinin adeta enerji santrali olarak işlev görüyor. Fotosentezin en yoğun gerçekleştiği bu yaprak hastalandığında, başaktaki buğday taneleri yeterince beslenemez. Taneler tam dolmaz, küçük, hafif ve buruşuk kalır. Bazı başaklarda tane sayısı belirgin şekilde azalır.

Hastalık bayrak yaprağına ulaşmış ve tüm yapraklarda yoğunluk kazanmışsa verim kaybı yüzde 40'ın üzerine çıkıyor.

Eğer ekilen buğday çeşidi hastalığa karşı hassassa ve hiç ilaçlama yapılmadıysa, ürün kaybı yüzde 100'e kadar tırmanabiliyor.

Tarihsel verilere bakıldığında, sarı pas kaynaklı salgınlarda yüzde 70'e varan verim kayıpları yaşandığı görülüyor.

Üstelik zarar sadece miktarda değil, kalitede de kendini gösteriyor. Zayıf dolmuş taneler düşük kalite sınıfına giriyor ve buğdayın pazar değeri önemli ölçüde düşüyor. ,Bu da üretici için çifte kayıp anlamına geliyor: hem az ürün, hem düşük fiyat.

2026'DA RİSK NEREDE YOĞUNLAŞIYOR?

TMO'nun Şubat raporuna göre sarı pas tehdidi özellikle Akdeniz ve Ege bölgelerinde yoğunlaşmış durumda. Bu bölgelerde yüksek nemin tetiklediği pas hastalıklarına karşı ilaçlama çalışmaları başladı. Bunun yanı sıra taban arazilerdeki göllenme ve drenaj sorunları da hastalığın yayılmasına zemin hazırlıyor.

Yağışlar yüzde 100 arttı 66 yıllık rekor kırıldı: TMO müjdeyi duyurdu

Ancak risk sadece bu bölgelerle sınırlı değil. Türkiye'nin buğday üretiminin üçte birini karşılayan İç Anadolu'da da yağışlar normalin iki katını aştı. Toprak nemi arttıkça sarı pas riski de artıyor. Nisan ve mayıs aylarında hava serin ve nemli seyretmeye devam ederse, hastalığın iç bölgelere de sıçraması kaçınılmaz.

ÇİFTÇİ NE YAPACAK?

Uzmanlar erken müdahalenin hayati önem taşıdığını vurguluyor. Hastalık bayrak yaprağına ulaşmadan yapılan ilaçlama, ürünün önemli bölümünü kurtarabiliyor.

Ancak bayrak yaprağa ulaştıktan sonra yapılan ilaçlamanın etkisi neredeyse sıfıra iniyor.

Mücadelede öne çıkan yöntemler şöyle sıralanıyor:

Hastalığa dayanıklı sertifikalı tohumluk kullanmakSık ekimden kaçınarak bitkiler arasında hava dolaşımını sağlamakAşırı azotlu gübrelemeden uzak durmakTarlaları düzenli olarak kontrol ederek ilk belirtilerde derhal ilaçlamaya başlamakBEREKET Mİ, TEHDİT Mİ?

2026 sezonunun kaderi, önümüzdeki iki ayda belli olacak. Rekor yağışlar bir yandan toprak nemini doyurarak yüksek verim sinyali verirken, öte yandan sarı pas için ideal koşulları hazırladı. TMO raporunun çizdiği tablo umut verici, ancak bu umudun hasada dönüşmesi tamamen hastalıkla mücadelenin zamanında ve etkili yapılmasına bağlı.