Burun titreşimlerinden botoksa: Dünyada 1 milyardan fazla insanın yaşadığı migren ataklarına karşı umut veren tedavi yöntemleri...

T24 Dış Haberler

Dünya genelinde bir milyardan fazla insan migrenin dayanılmaz ağrısından kurtulmakta zorlanıyor. Ancak araştırmalar, migrenin yeni tedavi yöntemlerini keşfetti. 

Bu kadar yaygın olmasına rağmen, migrenin kesin nedenleri ve farklı belirtilerinin sebepleri hâlâ büyük ölçüde gizemini koruyor. Ancak araştırmacılar bu gizemli durumu çözmeye başladıkça, migreni tedavi etmenin yeni yollarını da keşfediyor.

Beynin içindeki küçük proteinleri hedef almaktan, beyne elektriksel ya da manyetik darbeler göndermeye kadar, migren yaşayanların artık bu ağrılı ve yıpratıcı durumla mücadele etmek için hiç olmadığı kadar fazla seçeneği var.

Yeni araştırmalar ise daha fazlasının yolda olduğunu gösteriyor. Peki migreni tamamen yenmeye ne kadar uzağız?

"Tedavi açısından oldukça etkileyici bir dönemdeyiz"

ABD’nin Minnesota eyaletindeki Mayo Clinic’te nörolog olan Narayan Kissoon, “Şu anda migren tedavisi açısından oldukça etkileyici bir dönemdeyiz,” dedi ve "Biraz daha on yıl önce mesleğe başladığımda sunabildiğim tedaviler, bugün sahip olduklarımın yalnızca küçük bir kısmıydı.” diye ekledi. 

Hastaların dörtte üçü kadın, çocuklar karın ağrısı olarak da yaşıyor

Buna rağmen migreni tedavi etmek hâlâ zor. Belirtileri çeşitlilik gösterse de hastaların çoğunda başın bir tarafında dayanılmaz bir ağrı yaşanıyor. Bu ağrı zonklayıcı, vurucu, batıcı ya da künt olabiliyor. Bazı kişilerde mide bulantısı ve kusma ile ışığa, sese, kokuya ve harekete hassasiyet ortaya çıkıyor. Vakaların yüzde 25’inde ise görüş alanına sızan ve aura olarak bilinen, şekil değiştiren bir ışık görülüyor.

Öte yandan migren hastalarının dörtte üçü kadın. Migrenlilerin çoğu yetişkin olsa da çocuklarda da görülebiliyor, hatta bazı çocuklar bunu şiddetli bir karın ağrısı olarak yaşıyor. 

ABD’de Miami Üniversitesi Sağlık Sistemi baş ağrısı bölümü başkanı Teshamae Monteith, “Migren için gerçekten nesnel bir ölçüm yok,” diyor.

Migreni tedavi etmek neden bu kadar zor?

Migren hastaları çok geniş bir yelpazede yer aldığı için, bu nörolojik durumun tedavisi de çoğu zaman deneme-yanılma şeklinde ilerliyor. Bazı hastalar hemen rahatlama bulurken, bazıları birden fazla tedaviyi denese bile sonuç alamıyor. 

Bilim insanları, beyindeki kan damarlarını daraltan, serotonin reseptörlerini hedefleyen ve ağrı sinir liflerini yatıştıran, migrene özel ilaçlar geliştirdi. Araştırmalar, bu ilaçları aldıktan iki saat sonra hastaların üçte ikisinin ağrıdan kurtulabildiğini gösterse de bazı örneklerde hiçbir işe yaramıyor. 

Öte yandan ağrı kesicileri çok sık kullanmak migreni daha da kötüleştirebiliyor; buna “ilaç aşırı kullanım baş ağrısı” deniyor. Ayrıca migren atakları yeni atakları tetikleme eğiliminde olduğu için, zamanla aralıklı (epizodik) olmaktan çıkıp kronik hale gelebiliyor.

Atakları önleyici tedaviler tercih ediliyor

Ancak mesele yalnızca başlamış bir atağı durdurmak değil. Çoğu hasta, atakların en baştan ortaya çıkmasını engelleyebilecek tedavileri tercih ediyor.

Yıllar içinde doktorlar, aslında başka hastalıklar için geliştirilmiş olan kalp ilacı, antidepresan ve epilepsiye karşı ilaçlar gibi birçok ilacın migreni de önleyebildiğini fark etti. Ancak bunlar çoğu zaman güçlü yan etkilere sahip ve herkes aynı tür ilaçlara yanıt vermiyor.

Migren tedavisindeki belki de en önemli atılım, bilim insanlarının beynin yakınındaki kan damarlarında bulunan molekülleri incelemesiyle geldi.

Şah damarı araştırması; proteinlerle tedavi nasıl oluyor?

1990’ların başında bilim insanları 32 hastanın şah damarlarından kan örnekleri aldı. Beyinde dolaştıktan sonra kalbe doğru geri dönen bu kanda, kalsitonin gen ilişkili peptitler (CGRP) olarak adlandırılan çok sayıda protein parçası bulundu.

CGRP’ler, nöronların faaliyetini ve hassasiyetini artırıp azaltan birer ayar düğmesi gibi davranan küçük proteinler.

Yeni Zelanda’daki Otago Üniversitesi’nde farmakoloji ve toksikoloji profesörü olan Debbie Hay’e göre, migren atağı sırasında bu proteinler yüksek yoğunlukta ortaya çıkıyor ve nöron hücreleri etrafında yoğun biçimde dolaşarak onların hassasiyetini artırıyor.

Araştırmalar, migreni olan kişilerin kanındaki CGRP düzeylerinin, atak yaşamadıkları dönemlerde bile daha yüksek olduğunu gösteriyor. Bilim insanları ayrıca hastalara ek CGRP enjekte ederek migren ataklarını tetiklemeyi de başardı.

Hay’e göre CGRP’leri engellemek, sinyal iletimini azaltıp aşırı hassasiyeti sıfırlayarak devam eden bir migren atağını durdurmaya yardımcı olabilir. Bu, söz konusu peptitlerin migrenin temel nedeni olduğu anlamına gelmese de belirtilere yol açan aşırı sinyalleri bastırmaya yarayan somut bir biyolojik mekanizma sunuyor. 

Bu mekanizmanın keşfi sayesinde, CGRP’yi hedefleyen sekiz ilaç piyasaya çıktı: Bazıları kandaki tüm CGRP’yi bağlayıp temizleyen antikorlar kullanıyor, bazıları ise bu peptitlerin sinir hücrelerini tetiklemesini engelliyor.

2025 tarihli bir çalışma, bir yıl boyunca CGRP tedavisi alan kişilerin yüzde 70’inde migren atak sıklığının yüzde 75 azaldığını, yüzde 23’ünde ise atakların tamamen ortadan kalktığını ortaya koydu. Aynı ekibin bir başka çalışması ise CGRP tedavilerinden fayda görenlerin oranının yıllar içinde kademeli olarak arttığını gösterdi: İlk yılın sonunda hastaların yaklaşık yüzde 50’sinde ataklar yarıya inerken, üç yıl sonra bu oran yüzde 70’e çıktı.

Ancak bu ilaçlar göründükleri kadar mucizevi değil. 2020’de 4000’den fazla hastayı kapsayan 11 ayrı çalışmanın derlemesi, hastaların ayda ortalama yalnızca 1,5 gün daha az migren yaşadığını ortaya koydu.

Ufukta yeni ilaçlar var

CGRP’nin keşfi, yeni bir ilaç sınıfının önünü açıyor. PACAP (hipofiz adenilat siklaz aktive edici polipeptit) gibi diğer nöropeptitlerin de migrende rol oynadığı ve ilaç geliştirme açısından umut verici hedefler sunduğu bulundu.

Nöronlardaki farklı reseptörlere bağlanan ayrı bir peptit sınıfı olmalarına rağmen, migren hastalarına PACAP enjekte edilmesi genellikle bir atağı tetiklerken, PACAP antikorları rahatlama sağlayabiliyor.

Alışılmışın dışında tedaviler

Yakın dönemdeki bir başka gelişme ise daha çok kozmetik amaçlarla kullanılan bir ürünün migren hastalarına da rahatlama sağlayabildiğinin fark edilmesiyle ortaya çıktı.

Botoks, botulinum bakterisinin ürettiği bir toksini kullanarak migren hastalarındaki atak sıklığında azalma yaratıyor.

Başlangıçta bilim insanları, kozmetik amaçlı Botoks yaptıran hastaların baş ağrılarındaki iyileşmenin, toksinin yüz ve baş kaslarını gevşetmesinden kaynaklandığını düşünüyordu. Ancak sonraki araştırmalar, enjeksiyonların aslında duyu sinir liflerinden salınan CGRP’yi bloke ettiğini ortaya koydu.

Bazı vakalarda kronik migren hastalarında atak sıklığında en az yüzde 50 azalma görülüyor. İlginç biçimde, hastalar rahatlama yaşadıkça tedavinin beyinde yapısal değişikliklere bile yol açtığı görülüyor. 

Rahatlatıcı dalgalar

İlaçlara yanıt vermeyen veya hamileler gibi birçok ilacı kullanamayan kişiler için daha mekanik migren tedavileri de giderek yaygınlaşıyor.

Nöromodülasyon cihazları, baş ağrısıyla bağlantılı sinirleri uyarmak ve adeta “masaj yapmak” için küçük elektriksel ya da manyetik darbeler kullanıyor. 

Diğer örnekler arasında alın bölgesine yerleştirilen elektrot pedleri, kola takılan bantlar ve başın üzerine taç gibi yerleştirilen, başa giden ve baş içindeki sinirleri uyarmayı hedefleyen cihazlar bulunuyor. Bu cihazlar nörolojik durum için mucizevi bir çözüm olmasa da birçoğu hem atakların tedavisinde hem de önlenmesinde geniş hasta gruplarında umut verici sonuçlar gösteriyor.

Ağır migren hastalarında, başın arka kısmına uzanan oksipital sinirleri uyarmak için elektrot implantasyonu bile denendi. Ancak bu yaklaşımın sonuçları tartışmalı oldu; birçok hastada elektrotların çıkarılması gerekti ya da enfeksiyon ve alerjik reaksiyonlar görüldü.

Burun deliklerinden ilerleyen bir cihaz geliştiriliyor

Diğer bilim insanları ise hastanın burun deliğinden kateterle ilerleyen ve titreşen bir balon aracılığıyla migreni bastırmayı hedefleyen bir cihaz geliştiriyor. Bu makinenin burun arkasındaki sinir hücrelerini ve trigeminal siniri hedeflediği düşünülse de ağrının nasıl kesintiye uğratıldığı burada da net değil.

Bir teoriye göre titreşim hareketi, beyni koruyan kalın zar olan meninks içindeki iltihabı azaltarak atağı bastırmaya yardımcı oluyor.

Herkese uyan tek bir tedavi mümkün değil 

Ancak uzmanlara göre migren tedavisinde herkese uyan tek bir yaklaşım olması pek olası değil. 

Bazı bilim insanları ise migrene bakış açısında daha köklü bir değişim gerektiğini düşünüyor; yalnızca moleküllere, zarlara ve kan damarlarına odaklanan değil, atak olmadığı zamanlarda bile tüm beyni dikkate alan bir yaklaşım.