Bitkiler valizini topladı Kuzeydoğu’ya göç ediyor

"Bitkiler göç eder mi demeyin; çünkü ediyorlar! Hem de tahmin ettiğinizden çok daha hızlı. Atmosferdeki karbon artışıyla adeta 'sarhoş' olan doğa, iklim krizine karşı kendi savunma hattını kuzeydoğuya doğru kuruyor. Çin’den Rusya’ya kadar uzanan bu sessiz ama devasa 'Yeşil Dalga', bildiğimiz dünya haritasını biyolojik olarak yeniden şekillendiriyor. Peki, ağaçların bile kaçmaya başladığı bir dünyada bizi neler bekliyor?"

And ve Himalaya köylerinde, yerel topluluklar kinoa ve amarant gibi iklime dayanıklı eski tahılları yeniden canlandırıyor. Bu değişim, hem uyumun hem de direncin hikayesini anlatıyor.

Üstelik bu öyle kaplumbağa hızıyla yapılan bir yer değiştirme de değil. Özellikle 2010 yılından sonra vites artıran bu "yeşil firar", bazı dönemlerde yılda tam 14,5 kilometrelik bir hıza ulaştı. Peki, ağaçları, çayırları ve devasa ormanları yerinden oynatan, dünyanın kütle merkezini doğuya doğru kaydıran bu gizemli gücün arkasında ne var? Atmosferdeki karbondioksit artışı bitkileri "sarhoş" mu ediyor, yoksa doğa yaklaşan iklim krizine karşı kendi savunma hattını mı kuruyor?

İşte sessizce ilerleyen "Yeşil Dalga"nın rotası ve kapımızdaki yeni dünyanın biyolojik haritası...

Dünya'nın bitki örtüsü kademeli olarak kuzeydoğuya doğru kayıyor. Earth.com'a göre, bu sonuca, gezegenin yeşil örtüsünü belgeleyen uydu görüntülerinin onlarca yıllık analizinden sonra araştırmacılar ulaştı. Leipzig Üniversitesinden bir çalışma, Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayınlandı ve bilim insanları, son on yıllarda mevsimsel bitki büyümesinin küresel merkezinin -tüm karasal bitki örtüsü için bir tür denge noktası- kademeli olarak kaydığını buldu. Bunun, gezegenin yaşayan yüzeyinin çevresel değişikliklere tepki verdiğini ve bunların etkisi altında kendini yeniden yapılandırdığını gösterdiğine inanıyorlar.

"YEŞİL DALGA" NASIL İLERLİYOR?

Bilim insanlarına göre, karasal bitki örtüsü her yıl mevsimsel bir büyüme dalgası oluşturuyor. Yaz aylarında denge noktası kuzeye, kış aylarında ise güneye kayıyor. Temmuz ortalarında bu merkez İzlanda yakınlarında bulunurken, şubat sonu veya mart başlarında Batı Afrika'daki Liberya kıyıları açıklarında yer alıyor. Bu yörünge her yıl tekrarlanıyor ancak genel olarak kademeli olarak kayıyor.

Bu gösterge sayesinde bilim insanları, yerel düzeyde fark edilmesi zor olan küçük küresel değişiklikleri bile takip edebildiler.

Bilim insanları, birçok geleneksel tarım bitkisinin yetişme alanlarının kuzeye ya da daha yüksek rakımlara kaydığını gözlemliyor.

Örneğin; Kahve üretimi, daha serin dağlık bölgelere taşınıyor.

Buğday ve arpa, eskiden soğuk olan topraklarda yetişmeye başlıyor.

DÜNYADAKİ BİTKİ ÖRTÜSÜNÜN AĞIRLIĞI NE KADAR?

Farklı yıllara ait verileri karşılaştırmak için araştırmacılar, bitki örtüsünü "ağırlıklandıran" bir yöntem kullandılar. Daha fazla yaprağa sahip alanları "daha ağır" olarak değerlendirdiler; bu da her gözlem günü için bitki örtüsünün kütle merkezini hesaplamalarına olanak sağladı.

Leipzig Üniversitesinde çevre verileri profesörü olan Miguel Mahecha, "Dünyayı bir küre olarak hayal edip sakin bir suya yerleştirirseniz, kütle merkezi her zaman aşağıya doğru yönelecektir" diye açıkladı.

Bu yaklaşım sayesinde bilim insanları, bitki örtüsündeki değişimleri mevsimler ve on yıllar boyunca karşılaştırabildiler.

Araştırmacılar, bitki örtüsünün merkezinin genel olarak doğuya doğru kademeli olarak kaydığını gözlemlediler. Bunun Çin, Hindistan ve Rusya gibi ülkelerde yeşil örtünün artmasından kaynaklandığına inanıyorlar. Bu bölgelerde yoğun bitki örtüsü bir tür "yerçekimi etkisi" yaratarak dengeyi değiştiriyor.

KARBONDİOKSİTİN ROLÜ

Bu küresel değişikliklerin bir nedeni, atmosferdeki karbondioksit konsantrasyonunun artması olabilir. Eklenen CO₂, karbon daha az kıt bir kaynak haline geldikçe bitkilerin fotosentez yapma verimliliğini artırır.

Araştırmacılar ayrıca daha uzun büyüme mevsimlerinin ve tarım için artan arazi kullanımının bitki büyümesini etkilediğine inanıyor. Ancak bu sürecin de sınırları var. Kuraklıklar, orman yangınları, aşırı sıcaklıklar ve diğer aşırı olaylar ise tam tersine bitki büyümesini baskılayabilir, hatta öldürebilir.

KUZEY YARIMKÜRE NEDEN ÖNEMLİDİR?

Dünya bitki örtüsünün büyük bir kısmı Kuzey Yarımküre'de bulunur. Bu nedenle bu bölgedeki değişiklikler küresel denge üzerinde en büyük etkiye sahiptir. Özellikle, yapılan çalışmalar, sıcaklıklar yükseldikçe bitkilerde ilkbahar büyümesinin daha erken başladığını ve sonbahara kadar daha uzun süre aktif kaldığını göstermiştir. Bilim insanları ayrıca, bitki örtüsünün merkezinin, ters yönde hareket etmesi gereken dönemlerde bile kuzeye doğru kaymaya devam ettiğini de gözlemlemiştir.

Hızlı değişiklikler

Son on yıllarda özellikle hızlı değişimlerin yaşandığı belirtiliyor. 1983'ten 2021'e kadar bitki örtüsünün merkezi yılda ortalama 1,6-2,4 km kuzeye doğru kaydı. Ancak 2010'dan sonra bu oran önemli ölçüde arttı; bazı dönemlerde kayma yılda yaklaşık 14,5 km'ye ulaştı. Bu durum, doğal sistemlerin, tarımın ve ekosistemlerin mevsimsel döngülerde beklenenden daha hızlı değişimlere uğrayabileceği anlamına geliyor, diye yazıyor yayın.

Bu ülkemizde de oldukça yaygın...

İklim değişikliği bitkileri de daha yaşanabilir alanlara göç etmeye zorluyor. Bu değişimin uzun yıllar sonra fark edilebileceğini belirten Doç. Dr. Demet Biltekin'e göre, mevcut Akdeniz bitki örtüsünü belki de 100 sene sonra Karadeniz'de göreceğiz, diyor.

İklim değişikliği ve küresel ısınma, bitki göçünün yaşanmasında en önemli etkenlerin başında geliyor.

Artan karbondioksit yoğunluğu ve sıcaklık değerine adapte olamadıkları için bitkiler, kendine özgü ekolojik yaşama adapte olmalarını gerektiren koşulları aramaya başlıyor. Bitkilerin göç ederken yaşam alanlarını belirlemesini etkileyen parametreler arasında sıcaklık dışında, yağış da bulunuyor.

Dolayısıyla bitkiler, yaşam alanlarında varlığını devam ettiremiyorsa biraz daha yüksek, serin ve nefes alabileceği kesimlere doğru göç etmeye başlıyor.

"Babadağ akçaağacı, Liquidambar gibi nesli tehlike altında olan türlerden biridir"

"BİTKİ GÖÇÜNÜN ETKİLERİNİ BELKİ 100 YIL SONRA GÖRECEĞİZ"

Değişen koşullara adapte olamayan bitkilerin göç etme serüveninin başladığına, bunun ise çok yavaş bir süreç olduğuna dikkati çeken Biltekin, sözlerine şöyle devam ediyor:

"Bitkilerdeki göç birden olmaz. Bugünün göç etkilerini belki 100 yıl sonra göreceğiz. Örnek vermek gerekirse günümüzdeki Akdeniz bitki örtüsünü belki 100 sene sonra Karadeniz'de göreceğiz. Göç yolundaki en önemli faktör dağ silsilesidir. Özellikle Konya ve Ankara hattı düz bir arazi olduğu için göç olayı o kesimlerden ziyade Torosların, Hatay'ın kuzey kesiminde 2 kola ayrılıyor. Biz oraya Anadolu Diyagonali ya da Anadolu Çaprazı diyoruz. Buradaki dağ silsileleri boyunca göç, bu rotalarda gerçekleşecek ve bizler bir 100 yıl sonra Akdeniz bitki örtüsünü Karadeniz'de göreceğiz. Bu göç hadisesi çok önemli çünkü sıcaklık arttığı zaman bitkiler adaptasyonunu kaybedeceği için dağ silsilesi boyunca daha yukarılara, yüksek ve serin kesimlere göç edecek."

"Ağaçlarla birlikte kuşlar da göç ediyor"

Ekosistem göç ettiği ve değiştiği zaman sadece bölgedeki bitkilerin değil ekosistem içerisinde yaşayan kuşların, böceklerin de etkilendiğini hatta bazı canlı türlerinin de ağaçlarla birlikte göç ettiğini aktarıyor uzman.

Ülkemizde yaklaşık 12 binin üzerinde bitki taksonu bulunduğuna, bunlardan 3 bin 700'ünün endemik bitki türleri olduğuna dikkati çeken Biltekin,

"Avrupa ile kendimizi kıyasladığımız zaman çok zengin bir endemik bitki florasına sahibiz. Aynı zamanda ülke olarak, İran, Turan, Avrupa, Sibirya ve Akdeniz bitki fito-coğrafyalarının tam ortasında yer aldığımız için çok zengin bitki çeşitliliğine sahibiz. Tabii bu endemik bitkilerin bir kısmı değişen iklim ve sıcaklık koşullarına adapte olurken kimi de değişen koşullara uyum sağlayamıyor ve yok oluyor. Avrupa'da yapılan çalışmalarda da bitkilerin Avrupa'nın kuzeyine göç ettiği gözlemlenmiştir. Bizde de 100 yıl sonra, Akdeniz bitki türlerinin Karadeniz bölgesine kadar göç edeceği, oralarda varlığını sürdüreceği düşünülüyor. Anadolu sığla ağacı, Babadağ akçaağacı, Pterocarya (kanatlı ceviz), Toroslarda sık görülen Lübnan sediri denilen sedir ağaçları bu türler arasındadır" diyor.

Hem ülkemizde hem de dünyada alınması gereken önlemlerin en başında, fosil yakıtların ve çevre kirliliğinin azaltılması, atmosferdeki sera gazlarının seviyesinin düşürülmesi yer alıyor. Çünkü iklim değişikliği nedeniyle gelecekte sıcaklığın 5,5-6 santigrat derecede artacağı öngörülüyor ki bu çok büyük bir sıcaklık değeridir. Kutuplardaki buzulların erimesi, deniz seviyelerinin artması, çoğu kıyı alanlarının yok olması ve ülkemizdeki küresel ısınma bağlamında sıcaklığın artmasıyla İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'daki kuraklığın artması da bitkilerin varlığını tehdit edecek unsurlardır çünkü bazı bitkiler dere veya göl kenarında yetişiyor. Göl ve sulak alanlar kuruduğu zaman da bitki türlerimiz için yaşam alanı sona ermiş oluyor.

Daha fazla değişikliği tahmin etmek için araştırmacılar aynı yöntemi iklim modellerine uyguladılar. Altı Dünya sistemi modeli, bitki örtüsünün merkezinde kuzeye ve doğuya doğru bir kaymanın genel eğilimini doğruladı. Bununla birlikte, yüksek sera gazı emisyonu senaryolarında, daha da güçlü bir doğuya doğru kayma gözlemleniyor. Ancak, farklı modellerin sonuçları önemli ölçüde farklılık gösterdiğinden, bilim insanları daha fazla gözlemin önemini vurguladılar. Araştırmacılara göre, daha fazla gözlem, Dünya'nın "yeşil merkezinin" kuzeydoğuya doğru hareket etmeye devam edip etmeyeceğini veya bu sürecin zamanla yavaşlayıp yavaşlamayacağını anlamaya yardımcı olacak.

"Gezegenin yeşil örtüsü, sessiz ama kararlı adımlarla geleceğini kuzeydoğuda arıyor. Bizler yerimizde sabit durduğumuzu sanırken üzerinde yaşadığımız dünya aslında her geçen gün biraz daha 'başka bir dünya' haline geliyor. Doğanın bu büyük yürüyüşü, aslında kapımızdaki yeni düzenin en net habercisi."