Balkanlar da var olmanın poetikası Düşünce Günlüğü Haberleri

Dr. Mümin Ali/Şair

“Tevazu ve alçakgönüllülükte toprak gibi ol.”

Rumi

Edebiyatın, fikrin ve tefekkürün derin sularında yol alırken, bazı mefhumlar vardır ki sadece bir coğrafyayı tarif etmez, aynı zamanda bir ruh hâlini, bir direnç biçimini ve bir tarihî yükü sırtlanır. Bu kelimelerin başında hiç şüphesiz “Balkan” gelir. Özbeöz Türkçe bir kelime olan ve “sarp ve ormanlık sıradağ” manasına gelen bu sözcük, bugün salt bir coğrafi terim olmanın ötesine geçerek, çok katmanlı bir imgeye dönüşmüştür. Bir edebiyatçı ve akademisyen için bu sözcüğü bir imge olarak kullanmak, hem çok güçlü hem de estetik mayınlarla dolu, sorumluluğu yüksek bir yaklaşımdır.

Balkanlarda gerek entelektüel sahada gerekse edebî üretimde hâkim kılınması gereken temel düşünce, Kenneth White’ın perspektifiyle, modern insanın doğadan kopuşunu, entelektüalizm, akademik ve siyasî dillerin dünyayı “cansızlaştırmasını” sorunsallaştırmaktır. Jeopoetik kavramı, tam da bu noktada yeryüzüyle yeniden organik ve şiirsel bir bağ kurmanın yegâne yolu olarak belirir. White’ın temel amacı, dünyayı soğuk tanımlardan arındırarak onu yeniden “şiirselleştirmek” ve insanı üzerinde yaşadığı toprakla derunî bir düzlemde buluşturmaktır. Hakeza mutasavvıf Türk şairi Yunus Emre’nin “Yaratılanı severim, Yaradan’dan ötürü” düsturu, bu ontolojik duruşu ve insan merkezli yaklaşımı bariz bir şekilde tebarüz ettirmektedir.

BAL VE KAN

Balkan coğrafyası söz konusu olduğunda, bal ve kan, gönül atlasımızda vuku bulan diyalektik bir çelişkinin tezahürü olarak karşımıza çıkmaktadır. Balkan sözcüğünün bilimsel etimolojisi bir yana, edebiyatın en çok beslendiği damar halk etimolojisinin o sarsıcı zıtlığıdır. Bal ve Kan. Bu ikili yapı, bu toprakların hem misafirperver, huzurlu ve tatlı yanını hem de savaşlarla, göçlerle yoğrulmuş trajik mazisini aynı anda karşılamaktadır. Bu oksimoron, Balkan ruhunun o meşhur “melankolik neşesini” en iyi anlatan araçtır. “Balkan Türküsü” şiirlerinde duyulan o hüzünlü lâkin vakur seda, tam olarak bu “bal” ve “kan” arasındaki ince dengede durur. Şiir, burada bir coğrafyayı değil, o coğrafyanın insanın ruhunda bıraktığı izi betimlemektedir.

SARP DAĞLAR VE KÜLTÜREL KALELER

“Sarp ve ormanlık sıradağ” tanımı, sadece fiziksel bir engeli değil, aynı zamanda dış dünyaya karşı korunaklı, kendi içinde bir sırrı saklayan, karakterli bir duruşu simgelemektedir. Balkanlarda var olmak, bu geçit vermez dağların gölgesinde bir “kültürel kale” inşa etmektir. Balkanlarda bir hayalet dolaşıyor söylemiyle bölgeyi sadece soğuk ve aşılmaz bir duvar olarak kurgulamak, coğrafyayı insansızlaştırma riski taşımaktadır. Asıl maharet, ustalık ve mesele, o dağın gölgesine sığınan kadim kelimeleri bulup çıkarmaktır. “Emanet / Kelimeler Ötesi” çalışmasında vurgulandığı gibi yazmak, bu sarp dağlar arasından süzülüp gelen manevi mirası bir “emanet” titizliğiyle yarına taşımaktır.

KEŞFEDİLMEYİ BEKLEYEN MANA HAZİNESİ

Meseleyi eşiktekiler odağından ve White’ın kavramsallaştırdığı jeopoetik bir mercekten okuyacak olursak, Balkan imgesi keşfedilmeyi bekleyen benzersiz bir mana hazinesidir. Bu sözcük Doğu ile Batı’nın, kadim gelenek ile sert modernitenin, Osmanlı bakiyesi ile yeni arayışların eksiksiz olarak ortasında duran bir “eşik” imgesidir. Bu imgeyi “Balkanizasyon” gibi akademinin soğuk/donuk lisanından, siyasî ve negatif yüklerinden arındırıp bir “kültürel mozaik” olarak yeniden inşa etmek gerekmektedir. “Güneşi İpe Astık” derken imkânsızı zorlayan o irade, aslında bu eşikte duran insanın, karanlığa rağmen ışığı arama poetikasıdır.

Şehrin Şarkısı’ndan dijital belleğe uzanan bu yolculukta insan ruhu, çok renkli bir halet-i ruhiye ile bambaşka dünyaları bünyesinde misafir etmektedir. Balkan, artık sadece bir mekân değil, bir duyuş biçimidir. Bir romanda veya şiirde metafor/mecaz olarak kullanıldığında, hem “evde olma” güvenini hem de her an “gitmek zorunda kalma” tedirginliğini aynı anda hissettirir. “Şehrin Şarkısı” romanında görülen şehirli yabancılaşması, tam da bu “aidiyet” ve “yabancılık” arasındaki gerilimden beslenmektedir.

Bugün bu poetika, analog dünyadan dijital mecralara taşınırken de gücünü korumaktadır. Dijital dünyadaki görünürlük, Balkan Türkçesinin ve edebiyatının bu sarp dağları aşarak dünyaya sesini duyurma çabasıdır. Latin şair Horatius’un “Haydi, git; halkın içine karış; artık, sen, benim malım değilsin!” dediği noktada, eser artık yazarın olmaktan çıkar ve millî bir heyecanın parçası olur. Günümüz itibarıyla, Balkan sözcüğü bir imge olarak kullanıldığında, mutlak bir coğrafi bölgeyi değil, topyekûn bir insanlık durumunu temsil etmeye başlar. Bu sarp dağlar arasında örülen her cümle, hem ferdî bir tecrübe hem de içtimai belleğe nakşedilen silinmez bir nişandır. Balkan imgesi, tarihsel bir seyrüsefer neticesinde bünyesinde muhtelif manaları barındıran ulu bir çınar gibi serpilerek, kadim gelenekle çağdaş söylemi harmanlayarak beynelmilel bir hüviyete bürünmüştür.