Ay’a dönüş Düşünce Günlüğü Haberleri

Mehmet Serdar Tufan / Bilgisayar Mühendisi, Hukukçu

İnsanlık bazen büyük eşikleri sessizce geçiyor. Gökyüzünde önemli bir şey oluyor ama yeryüzünde hayat bütün ağırlığıyla akmayı sürdürdüğü için çoğumuz bunun anlamını ancak sonradan fark ediyoruz. 10 Nisan akşamı da böyleydi. Dört insan, Ay’ın çevresinden dönüp Dünya’ya geldi. Bu, yalnızca başarılı bir uzay görevi değildi. Aynı zamanda uzun bir aradan sonra yeniden uzağa bakmaya başladığımızın işaretiydi.

Ay’a insanlık son olarak 1972’deki Apollo 17 göreviyle gitmişti. O zamandan sonra uzaya çıktık, istasyonlar kurduk, uydular gönderdik, robotları Mars’a kadar yolladık. Ay’a gitmek, uzay istasyonuna gitmekten neredeyse bin kat daha uzak bir yolculuk. Aslında yarım asırdır Dünya’nın yakın çevresinin dışına çıkmadık kendi evimizin avlusunda dolaştık.

Bu yüzden Artemis 2’nin anlamı çok daha büyük. ABD-Florida’dan fırlatılan 98 metrelik SLS roketinin taşıdığı Orion kapsülündeki, astronotların kendi verdiği adla Integrity’deki dört kişilik ekip, Ay’ın çevresinden dolanıp geri geldi. Kapsül, dünya ile Ay arasında bir sekiz çizdi. Kütle çekiminden yararlanıp ivmelenmek amacıyla izlenen, böylece yakıttan tasarruf sağlayan “serbest dönüş yörüngesi” üzerinde; Ay’ın dönüş dinamiklerinden dolayı sadece tek bir yüzü dünyaya dönük olduğu için bizim için karanlık kalmış diğer yüzünü böylece gözlemleyip haritalandırdık. Böylece insanlık hiç olmadığı kadar (yaklaşık 406 bin km) uzağa gitmiş oldu.

YOLCULUKTA KİMLER VARDI?

Burada dikkat çekici olan sadece kat edilen mesafe değildi. Bu yolculuğa çıkan insanların kim olduğu da en az bunun kadar önemliydi. Apollo görevlerinde Ay’a gidenlerin tamamı beyaz Amerikalı erkeklerdi. Bu kez tablo değişti. Reid Wiseman’ın komutasındaki ekipte Dünya yörüngesinin ötesine geçen ilk kadın vardı: Christina Koch. Ay çevresine ulaşan ilk siyahi astronot vardı: Victor J. Glover. İlk Kanadalı vardı: Jeremy Hansen. Bunu yalnızca sembolik bir temsil meselesi olarak görmek eksik olur. Uzay araştırmaları gerçekten insanlığı temsil edecekse, insanlığın biyolojik ve genetik çeşitliliğini de hesaba katmak zorundadır. Aynı koşullar altında her bedenin, her fizyolojik yapının aynı tepkiyi vermediğini artık biliyoruz. Uzayın geleceği, dar bir genetik örneklem üzerinden kurulamıyor.

Uzay yolculuklarını yalnızca teknik ayrıntılarla anlatmak da yetmez. Çünkü kapsülün içinde sadece hesap, disiplin ve mühendislik yoktur; insanın hafızası, kayıpları, merakı ve ilerleme isteği de vardır. İnsan bilinmeyene yalnızca yapabildiği için yönelmez; merak ettiği için de yönelir. Uzak ufuklara dönmemizin arkasında bilgi arzusu da vardır, cesaret de bulunduğumuz yerin ötesini görme isteği de. Bu yüzden böyle görevler bize yalnızca bilimi değil, insanın kendi tabiatını da hatırlatır.

NEDEN BU KADAR BEKLEDİK?

Peki neden 54 yıl bekledik? Bunun cevabı romantik değil; son derece dünyevi. Çünkü uzay çalışmaları hiçbir zaman yalnızca bilimsel merakla ilerlemedi. Büyük atılımların arkasında çoğu zaman siyaset, rekabet, prestij ve güç hesabı vardı. Apollo programı da böyleydi. Soğuk Savaş’ın sert rekabeti içinde Ay, bilimsel olduğu kadar jeopolitik bir hedefti. O yarışın şartları değişince Ay görevleri de gündemin gerisine düştü. İnsanlı görevler pahalıydı, riskliydi ve kamuoyu önünde sürekli gerekçelendirilmesi gerekiyordu. Robotlar ise daha ucuzdu, daha güvenliydi ve birçok bilimsel veriyi toplamak için yeterliydi. İnsan geri çekildi, makine öne çıktı.

Bugün dönüşün arkasında yine benzer bir gerçeklik var. Dünya yeni bir rekabet dönemine girmiş durumda. Uzay, yeniden büyük güçlerin nüfuz alanlarından biri haline geliyor. Çin’in son yıllardaki ilerleyişi bu alandaki dengeleri değiştirdi. Uzay artık yalnızca bir keşif alanı değil; teknoloji, prestij, güvenlik, kaynak ve jeopolitik etki demek. Geç kalmak istemeyen ABD’nin öncülük ettiği Artemis programı da bu atmosferde yeniden hız kazandı.

GEÇMİŞE DUYULAN ROMANTİK BİR ÖZLEM Mİ?

Ama bu kez geçmişten önemli bir fark var. Son yıllarda özellikle Ay’ın güney kutbu çevresinde su buzu bulunduğuna dair güçlü veriler elde edildi. Bu bilgi bütün hesabı değiştiriyor. Çünkü su, uzayda hayat demek. Aynı zamanda yakıt. Ve bu da kalıcılık ihtimali oluşturuyor. Ay’ın düşük yer çekimi de düşünüldüğünde, orası gelecekte daha uzak görevler için bir sıçrama noktası olabilir. Daha az enerji gerektiren fırlatmalar mümkün hale gelebilir. Bu nedenle Ay’a dönüş, geçmişe duyulan romantik bir özlemin sonucu değil; daha büyük bir planın ilk basamağı.

Asıl soru da burada başlıyor: İnsan uzayda kalıcı olabilir mi? Kendi gezegeni dışında bir yerde yaşam altyapısı kurabilir mi? Orayı geçici bir ziyaret alanı olmaktan çıkarıp çalışma, üretim ve geçiş üssüne dönüştürebilir mi? Artemis programı tam da bu soruların peşinden gidiyor.

Önümüzdeki yıllarda Ay’a yeniden inilmesi, daha uzun süreli görevlerin başlaması ve yeni altyapıların kurulması konuşuluyor. Bunların hepsi gerçekleşir mi, ne kadarı planlandığı gibi yürür, bunu zaman gösterecek. Ama şimdiden görünen bir gerçek var: İnsanlık, elindeki veriler ve teknolojik imkânlar sayesinde uzayı yeniden daha ciddi ve daha kararlı biçimde düşünmeye başladı. Bu bile başlı başına önemli.

Üstelik bu meseleye yalnızca teknik başarı diye bakmak da yetersiz kalıyor. Çünkü bu görevler, insanlığın kendisi hakkında da bir şey söylüyor. İnsan, yeryüzündeki bütün çatışmalarına, darlıklarına ve krizlerine rağmen başını kaldırıp daha uzağı düşünebilen bir tür. Belki de en çelişkili tarafımız bu. Aynı anda hem yıkıcı hem kurucu olabiliyoruz. Hem bitmek bilmeyen savaşlarla birbirimizi tüketebiliyor hem de Ay’ın çevresinden dönmeyi başarabiliyoruz. Ay’a yeniden gidişi ne kadar ABD-Çin rekabeti içinde okusak da ortaya çıkan sonuç yalnızca bir ülkenin değil, insan türünün ortak eşiğidir.

UZAY ÇALIŞMALARINDA TÜRKİYE NEREDE?

Türkiye açısından bakıldığında ise tablo biraz farklı. Türkiye henüz Ay çevresine insan gönderen ülkeler arasında değil; buna karşılık artık uzaya yalnızca dışarıdan bakan bir ülke de sayılmaz. 2021’de ilan edilen Millî Uzay Programı, Ay Araştırma Programı’nı resmî hedeflerden biri haline getirdi. 2024’te Alper Gezeravcı’nın Uluslararası Uzay İstasyonu görevinde 13 bilimsel deney yürütmesi ve aynı yıl Tuva Cihangir Atasever’in yörünge altı araştırma uçuşuna katılması, bu alanda yalnızca söylem değil, insan kaynağı ve bilimsel tecrübe de üretilmeye başlandığını gösterdi. Buna ilk yerli ve millî haberleşme uydusu TÜRKSAT 6A’nın 2024’te fırlatılıp 2025’te hizmete alınması da eklendi. Kısacası Türkiye bugün Ay yarışının ön safında değil; ama uydu teknolojileri, kurumsal kapasite ve insanlı uzay tecrübesi üzerinden kendi basamağını kurmaya çalışan ülkeler arasında yer alıyor.

Gökyüzüne baktığımızda artık yeniden aşılabilir hale gelen bir eşiğe bakıyoruz. Bu yüzden Artemis görevleri, bilim haberleri arasında kaybolup gidecek sıradan bir gelişme gibi okunmamalı. Çünkü bazı olaylar, yaşandıkları anda değil, geride bıraktıkları düşünceyle büyür. Ay’ın çevresinden dönmek de onlardan biri. Bize yeniden aynı soruyu sorduruyor: İnsan gerçekten nereye kadar gidebilir?

En dürüst cevap şu: Henüz bilmiyoruz. Ama uzun bir aradan sonra yeniden denemeye başladık.