Bağışıklığımız da kırışır!

Zamanın izlerini sadece cildimizdeki kırışıklıklarda değil, hücrelerimizin derinliklerinde de taşıyoruz. Tıpkı kemiklerimiz ve beynimiz gibi, bizi dış dünyaya karşı koruyan bağışıklık sistemimiz de zamanla 'kırışıyor'. Ancak bilim dünyasından gelen yeni veriler, bağışıklık sistemimizin yaşının her zaman kimlik kartımızdaki doğum tarihimizle örtüşmediğini gösteriyor. Peki, savunma mekanizmamız bizden daha hızlı yaşlandığında vücudumuzda neler değişiyor?

Yaşlanma, Batı toplumları için büyük bir ekonomik ve sağlık sorunu oluşturmaktadır. 2055 yılına kadar nüfusun üçte birinin yaşlı olması kalp damar hastalıkları ve kanser gibi yaşa bağlı hastalıkların artışına işaret etmekte olup bulaşıcı ve otoimmün hastalıklara yatkın kişilerin sayısındaki artışı da hesaba katmaktadır. Bu sonuçları önlemek veya yavaşlatmak için, vücudumuzun zaman içinde geçirdiği değişiklikleri anlamak çok önemli.

Otoimmün hastalıkların (bağışıklık sisteminin yanlışlıkla kendi vücudumuza saldırması) doğası hakkındaki yeni bulgular, bu konuda bize değerli ipuçları sağlıyor.

Bağışıklık sistemi iki kola ayrılabilir: Doğuştan gelen ve kazanılmış bağışıklık.

Doğuştan gelen bağışıklık sistemi herhangi bir tehdide hızla yanıt verir ve kazanılmış bağışıklık sistemini uyarır. Bu sistem, diğerlerinin yanı sıra, iki tür beyaz kan hücresi olan monositleri ve nötrofilleri içerir. Bu hücreler, karşılaştığımız tehditlerle savaşmamıza yardımcı olan iltihabı başlatır. Bununla birlikte, iltihaplanma tepkileri kısa ve kesin olmalıdır; aksi takdirde, bağışıklık sistemi iltihabı sürdürmekten yorulur ve bizi koruma yeteneği azalır.

Uyarlanabilir bağışıklığın gelişmesi birkaç gün sürer çünkü bizi tehdit eden mikroorganizmaya veya kanser hücresine karşı özel olarak etki eder. Bu bağışıklık, başka bir beyaz kan hücresi türü olan T ve B lenfositlerinden oluşur. T lenfositleri, enfekte hücreleri ortadan kaldırarak doğuştan gelen bağışıklıkla etkileşime girer ve B lenfositlerini aktive ederek antikor üretimine yol açar. Her ikisi de, karşılaştığımız düşmanları hatırlayan hafıza hücreleri oluşturur; böylece, tekrar saldırdıklarında daha hızlı ve etkili bir şekilde hareket edebiliriz.

Zamanla bağışıklık sistemi hücrelerimiz de yaşlanır; bu sürece immünosenesans veya immün yaşlanma denir. İlk olarak, nötrofiller ve monositler hareket etme ve patojenleri etkili bir şekilde ortadan kaldırma yeteneklerinde azalma yaşarlar. Adaptif bağışıklık açısından ise yeni lenfositlerin üretimi azalır, bu da yeni patojenlerle mücadeleyi zorlaştırır. Hafıza hücreleri birikse de, aktivasyonları sınırlıdır.

Bağışıklık sisteminin bu yeni yapısı, sürekli iltihaplanmayı ve tehditlere karşı daha zayıf, daha düzensiz tepkileri teşvik eder. Yaşlanmaya bağlı savunma mekanizmalarımız yavaşlar ve bir nebze de olsa daha da güçlenir. Tüm bunlar, enfeksiyonlara karşı daha fazla savunmasızlığa, vücudumuzda artan hasara ve sonuç olarak yaşa bağlı hastalıkların gelişmesine neden olur.

Ancak bazen bağışıklık sisteminin yaşlanması doğum tarihiyle örtüşmez. Bu durum, artrit veya lupus gibi bazı otoimmün hastalıkları olan hastalarda görülür.

Son zamanlarda, yaşla ilişkili B hücreleri veya ABC hücreleri olarak adlandırılan yeni bir B lenfosit türü keşfedildi ve bunların sayısı yaşla birlikte doğal olarak artıyor. Bununla birlikte, sayıları başka durumlarda da artabiliyor.

Başlangıçta yalnızca patojenlere karşı antikor üretmekten sorumlu oldukları düşünülen lenfositlerin, otoimmünitede de merkezi bir rol oynadığı gösterilmiştir. Özellikle, bu hücreler kendi vücudumuzun bazı bölümlerine karşı antikor üretir ve diğer lenfositleri aktive ederek sürekli iltihaplanmaya katkıda bulunur .

Bu durumda iltihaplanma hastalığı şiddetlendirir ve kan damarları da dahil olmak üzere çeşitli dokuları etkiler. İşte bu noktada otoimmün hastalıklar ile yaşlılıkta sık görülen bazı rahatsızlıklar arasında bir bağlantı ortaya çıkıyor.

Kalp ve damar hastalıkları dünya genelinde önde gelen ölüm nedeni ve yaş önemli bir risk faktörü. Dahası, otoimmün hastalıkları olan birçok hastanın, aynı yaş ve cinsiyetteki sağlıklı bireylere kıyasla kalp hastalığına yakalanma olasılığı daha yüksek.

Birçok kardiyovasküler hastalığın öncesindeki en önemli olaylardan biri kolesterol plaklarının oluşumu. Bu süreç, kan damarı hücrelerine zarar veren, kolesterol birikimini teşvik eden ve makrofajlar tarafından uzaklaştırılmasını engelleyen iltihaplanma tarafından desteklenir, böylece plak boyutu artar . Bu nedenle, bağışıklık sistemimizin işlevini bozan değişiklikler kolesterol plaklarının büyümesini teşvik edebilir ve sonuç olarak kardiyovasküler hastalık riskini artırabilir.

Tüm bu değişiklikler biriktiği için, riskin yaşla birlikte artacağını anlamak kolaydır ancak bu her zaman böyle değil... Bazen bağışıklık sistemimiz erken yaşlanmaya uğrar; bu da yaşa bağlı hastalıkların gençlerde beklenenden çok daha erken ortaya çıkmasını açıklar. Aslında, ABC hücrelerinin, bireyin doğum tarihiyle açıklanamayan kardiyovasküler hastalıklarda rol oynadığı gösterilir. Bu durumda, bağışıklık sisteminin yaşı, kişinin kimlik kartındaki yaşından daha önemli.

Bu tür keşifler, bağışıklık sisteminin yaşlanmasını yavaşlatmak, yaşlı yetişkinlerin yaşam kalitesini iyileştirmek ve çeşitli hastalıklara çözüm bulmak için yeni ufuklar açabilir. Otoimmün bozukluklar ile kardiyovasküler hastalıklar arasındaki ilişki, yaşam süremizi uzatmanın anahtarı olabilir. Belki de bağışıklık sistemi gençlik pınarını barındırıyor.

1- YETERLİ VE DENGELİ BESLENİN

Sağlığın korunmasında ve hastalıkların önlenmesinde yeterli ve dengeli beslenme temel oluşturur. Yeterli ve dengeli beslenme, bağışıklığınızı güçlendirecek vitamin ve mineralleri sağlayacağından hastalıklara karşı korunmada etkili olacak. Hiçbir besin yeterli ve dengeli beslenme için gerekli değişik türdeki besin ögelerinin hepsini içermez. Her gıda farklı besin ögesi yönünden zengin. Bu nedenle 5 temel besin grubunda yer alan besinlerin yeterli düzeyde alımına özen gösterilmeli. Beslenmede çeşitlilik sebze, meyve, ekmek ve diğer tahıllar, et, süt, yoğurt, yumurta, kuru baklagiller gibi besinlerden belirli miktarlarda ve belirli sıklıkta tüketmekle gerçekleşir. Günlük su/sıvı tüketiminin yeterli olması da çok önemli.

2- TAZE MEYVE VE SEBZE TÜKETİN

Taze meyve ve sebze tüketiminin bağışıklık sistemini desteklediği, böylelikle hastalıklara karşı bağışıklık sistemini güçlendirici etkisi olduğu biliniyor. Bu yüzden çocukları taze meyve ve sebze yemeye teşvik etmek önem taşıyor. Yetişkinler de gün içinde ara öğünlerde taze sebze ve meyveleri tüketerek günlük beslenmede vitamin içeriğini artırılabilir. C vitamininden zengin beslenme boğaz ağrısı, burun akıntısı gibi bazı belirtileri azaltmakta destek olabilir. Portakal, greyfurt, mandalina gibi turunçgiller yanında; ıspanak, pazı, tere, roka, marul, maydanoz, dereotu gibi koyu yeşil yapraklı sebzelerle lahana, brokoli, kereviz, pancar gibi besinlerde hem C vitamini hem de diğer önemli olabilecek vitamin ve diğer ögeler var.

3- ELLERİNİZİ SIK SIK YIKAYIN

Hastalıklardan korunma yollarının başında bireysel hijyen geliyor. Gün içinde insanlarla çok fazla temas etmek, toza ve kire maruz kalmak enfeksiyon riskini artıyor. Bunun önüne geçmek için öncelikle hijyen kurallarını doğru uygulamak gerekiyor. Elleri gün içinde sık sık en az 20 saniye boyunca sabunla, tercihen el dayanır sıcaklıktaki su altında yıkamak, tokalaşmadan olabildiğince kaçınmak en etkin korunma yolları arasında yer alıyor. Ayrıca hapşıran-tıksıran bireyler varsa bunların mutlaka maske kullanması ve hatta mümkünse bu kişilerin evlerinde dinlenmelerinin sağlanması gerekiyor.

4- YETERLİ UYKU DAYANIKLILIK

Yeterli ve kaliteli uyku, bağışıklık sistemini olumlu yönde etkileyerek virüslerden korunmada ve hastalık varsa iyileşme aşamasında etkili olabiliyor. Yetersiz ve kalitesiz uyku bağışıklık sistemini zayıf düşürüp, vücudu hastalıklara karşı daha dayanıksız hale getirebiliyor.

5- MİNERALLER, VİTAMİNLER VE YAĞLAR…

Özellikle çinko, magnezyum ve selenyum bağışıklık sisteminin güçlenmesinde önemli rol oynar. Kabuklu deniz ürünleri, kırmızı et, tam tahıllı ekmekler veya sert kabuklu kuru yemişler çinko bakımından zengindir. Selenyum ise ay çekirdeği, pekmez, balıklar, tavuk, hindi, yumurta, süt ve ürünleri gibi besinlerde bulunur.

Ceviz, balık, avokado, fındık, badem gibi besinlerin içinde bulunan Omega-3 ve benzeri yağların vücut direncini artırdığı ve bağışıklığı güçlendirdiği biliniyor. Ana öğünlerinizde balık ve aralarda da yeterli miktarda fındık, Antep fıstığı, badem, ceviz gibi besinleri tüketerek veya salatalarınıza ekleyerek yeterli yağ alımı sağlayabilirsiniz.

Yapılan çalışmalar yeterince güneş ışınlarından yararlanmış kişilerin, grip/nezle gibi enfeksiyonlara yakalanma oranının daha düşük olduğunu gösteriyor. Güneş ışınından yeterli yararlanmayan, vücutlarında D vitamini düzeyleri düşük olanların solunum yolları enfeksiyonlarına da yakalanma risklerinin olabileceği öngörülüyor. En önemli kaynağı güneş ışığı olmasının yanında hamsi, istavrit, somon ve ton balığı da D vitamini içeren önemli besin kaynaklarıdır.

Unutmayın, bedenimiz kadar genciz ama bağışıklık sistemimiz kadar güçlüyüz. Yaşlanmanın sadece dış görünüşümüzde değil, savunma hücrelerimizin hafızasında saklı olduğunu anlamak modern tıp için bir dönüm noktası. Belki de yaşamın sırrı, hücrelerimizin kırışmasını önleyecek o küçük dengeyi bulmakta yatıyor. Çünkü sonunda, bağışıklık sistemimizin yaşı, bizim gerçek yaşımız...