Aynı şarkıyı neden başa sarıp duruyoruz? Araştırmalar dikkat çeken bir noktaya işaret ediyor

Yeni bir şarkı keşfedildiğinde bazen tek bir dinleyiş yeterli gelmez. Aynı parça yeniden açılır, ardından bir kez daha dinlenir. Kısa süre içinde şarkı günün fon müziğine dönüşür. Daha ilginç olan ise müzik kapandıktan sonra bile melodinin bir bölümünün zihinde çalmaya devam etmesidir. Araştırmacılar uzun süredir müzikte tekrarın, aşinalığın ve hafızanın bu deneyim üzerindeki etkisini inceliyor.

BİR ŞARKIYI NE KADAR ÇOK DİNLERSEK O KADAR MI SEVİYORUZ?

Müzikte tekrarın dinleyici üzerindeki etkisini inceleyen araştırmalardan biri 2017 yılında Frontiers in Neuroscience dergisinde yayımlandı. Çalışmada 40 farklı müzik örneği, katılımcılara yaklaşık dört haftalık süreçte tekrar tekrar dinletildi.

Araştırmacılar, katılımcıların müzik parçalarına yönelik beğenilerini farklı aşamalarda değerlendirdi. Sonuçlar, müzik örnekleri tekrar dinlendikçe katılımcıların bu parçalara yönelik beğeni değerlendirmelerinin de arttığını gösterdi.

Araştırmacılar bu sonucu aşinalık etkisi kapsamında değerlendirdi. Daha önce karşılaşılan bir müziğin tekrarlarla birlikte daha tanıdık hale gelmesi, parçaya yönelik değerlendirmelerin değişmesiyle ilişkilendirildi.

Yani bir müziği tekrar tekrar dinlemek, o parçaya yönelik aşinalığı artırabiliyor ve bu aşinalık daha olumlu bir değerlendirmeyle ilişkilendirilebiliyor.

ŞARKI BİTTİKTEN SONRA NEDEN HALA AKLIMIZDA ÇALIYOR?

Bir şarkının müzik kapandıktan sonra da zihnimizde devam etmesi farklı bir deneyim. Bazen dinlemeyi bıraktıktan sonra bile melodinin bir bölümü zihinde dönüp duruyor.

Bilimsel literatürde “istemsiz müzikal imgeleme” olarak adlandırılan bu durum, günlük hayatta earworm yani “dile dolanan şarkı” şeklinde ifade ediliyor.

2023 yılında Quarterly Journal of Experimental Psychology dergisinde yayımlanan bir çalışmada araştırmacılar, müziğin tekrar edilmesinin daha sonra ortaya çıkan istemsiz müzikal imgelemeyle ilişkisini inceledi.

Çalışmada katılımcılara daha önce bilmedikleri şarkı bölümleri farklı sayılarda dinletildi. Daha fazla tekrar edilen parçaların katılımcılar için daha tanıdık hale geldiği ve müzikle eşlik etme davranışının arttığı görüldü.

Ancak önemli bir ayrıntı vardı: Tekrarın etkisi her şarkıda aynı değildi. Bu nedenle bir melodinin zihne takılmasını yalnızca o parçanın kaç kez dinlendiğiyle açıklamak mümkün değil.

BAZI ŞARKILAR NEDEN AKLA DAHA KOLAY TAKILIYOR?

Bir şarkının zihinde dönüp durması yalnızca kaç kez dinlendiğiyle açıklanmıyor.

Özellikle kolay hatırlanan melodiler, tekrar eden bölümler ve belirgin ritimler şarkının hafızada daha kolay yer etmesine katkıda bulunabiliyor. Şarkının kısa bir bölümünün bile zihinde yeniden canlanması için parçanın tamamını hatırlamak gerekmiyor.

Bu nedenle bazen yalnızca birkaç saniyelik bir nakaratın zihinde tekrar tekrar çaldığı görülüyor.

ŞARKININ KİŞİSEL BİR ANIYI ÇAĞRIŞTIRMASI DA ETKİLİ

Müzik yalnızca seslerden oluşmuyor. İnsanların belirli şarkılarla geçmişte yaşadığı olaylar arasında güçlü bağlantılar kurulabiliyor.

Bir şarkının belirli bir dönem, kişi veya olayla özdeşleşmesi, parçayı diğer müziklerden daha özel hale getirebiliyor. Bu nedenle aynı şarkının iki farklı kişide tamamen farklı duygular uyandırması mümkün.

Araştırmalar da müzikle ilgili zihinsel deneyimlerin kişiden kişiye değişebildiğini gösteriyor. Birinin günlerce dinlediği şarkı başka bir kişide aynı etkiyi yaratmayabiliyor.

‘’DİLE DOLANAN ŞARKI’’ NEDEN ORTAYA ÇIKIYOR?

İstemsiz müzikal imgeleme yalnızca sevilen şarkılarda ortaya çıkmıyor. Bazen kişi şarkıyı özellikle dinlemek istemese bile melodinin bir bölümü zihninde kendiliğinden beliriyor.

2010 yılında British Journal of Psychology dergisinde yayımlanan araştırmada da bu tür istemsiz müzikal deneyimlerin oldukça yaygın olduğu ortaya konuldu.

Araştırmacılar, insanların günlük yaşamlarında zaman zaman istemsiz şekilde müzik parçalarını hatırladığını ve bu deneyimin farklı kişilerde farklı sıklıkta görüldüğünü bildirdi.

Dolayısıyla bir şarkının gün içinde akla gelmesi tek başına olağandışı bir durum olarak değerlendirilmiyor.

AYNI ŞARKIYI DEFALARCA DİNLEMEK GARİP BİR ALIŞKANLIK MI?

Aynı şarkıya tekrar tekrar dönmek de tek başına sıra dışı bir davranış değil. Araştırmalar, tekrarın müziğe yönelik aşinalığı ve beğeniyi etkileyebildiğini gösteriyor.

Üstelik şarkının müzik kapandıktan sonra zihinde belirmesi de yaygın bir deneyim. Bunun ortaya çıkması, kişinin mutlaka bir sorun yaşadığı anlamına gelmiyor.

Aslında bazen beynin yaptığı şey oldukça basit: Tanıdığı ve daha önce tekrar tekrar duyduğu bir melodiyi yeniden üretmek.

Bu nedenle bir şarkıyı günlerdir başa sarıyor, hatta müzik kapandıktan sonra bile aynı nakaratı zihninizde duyuyorsanız bunun arkasında yalnızca “şarkıyı çok sevmeniz” olmayabilir. Tekrar ve aşinalık, bu deneyimin önemli parçaları arasında yer alıyor.

Kısacası, aynı şarkıyı tekrar tekrar dinlemek ve ardından melodiyi zihinde duymaya devam etmek, müzikle kurduğumuz ilişkinin doğal bir parçası olabilir.