Anlat ama gösterme: Netflix bizi aptallaştırıyor mu?

Netflix gerçekten bizi daha az zeki mi yapıyor? Bunu eski usul "televizyon beyninizi çürütür" anlamında söylemiyorum. "Bridgerton" ya da "Squid Game" bölümlerini arka arkaya izleyerek geçirilen saatlerin Dostoyevski okuyarak daha iyi değerlendirilebileceği iddiasından da bağımsız.

Sorum tam olarak şöyle:

Netflix, film ve dizilerindeki diyalog ve hikâye anlatımını, dikkati giderek dağılan veya aynı anda akıllı telefon ekranında mesajmaşan bir izleyici kitlesine uyacak şekilde basitleştiriyor mu?

Stranger Things: Daha az aksiyon, daha çok laf kalabalığı

Duffer Kardeşler'in "Stranger Things" adlı Netflix dizisi 2016'da, özellikle Stephen King romanları ve Steven Spielberg filmleri başta olmak üzere, 80'lere nostaljik bir saygı duruşu olarak başlamıştı. Dungeons and Dragons eşliğinde "Firestarter" ile "E.T."nin buluşması gibiydi. Ancak dizi dünya çapındaki başarısının kurbanı olarak dokuz yıl ve beş sezon boyunca şişkin ve ağır ilerleyen bir yapıya dönüştü.

İzleyiciler arasında giderek yaygınlaşan "ikinci ekran" alışkanlığı, "Stranger Things" benzeri popüler dizilerin yapımcı ve senaristlerini, diyaloglar ve görsel anlatımda değişiklik yapmaya itiyor

"Stranger Things"in ilk dönem cazibesinin büyük kısmı görseldi: Kıyafetler, dekorlar, hem basit hem havalı özel efektler, epik dövüş sahneleri. Son sezonda ise bunların yerini büyük ölçüde karakterlerin oturup ne yapacaklarını anlatmaları ve izleyicinin zaten gördüğü olayları tekrar etmeleri aldı.

Dünya sözde sona ermek üzere ama Mike, Will, Nancy ve Eleven her zaman bir tur daha açıklama yapacak vakit buluyordu.

Her şeyi anlat, hiçbir şey gösterme

"Stranger Things" bu konuda yalnız değil. Netflix orijinal yapımları arasında biraz gezinmek yeterli. Karakterler ne yaptıklarını ya da ne hissettiklerini anlatıyor. Az önce ne olduğunu hatırlatıyor. Bir şeyi ilk ya da ikinci seferde kaçırmış olmanız ihtimaline karşı, hedeflerini ve motivasyonlarını tekrar tekrar söylüyorlar.

Netflix'in hafif bir beden değişimi fantezisi olan "Irish Wish"te Maddie Kelly karakteri, neredeyse hayranlık uyandıracak derecede ayrıntılı bir açıklama tiradı yapıyor:

"Bir günü birlikte geçirdik. Dramatik manzaralar ve romantik yağmurla dolu güzel bir gündü, kabul ediyorum. Ama bu sana, hayat tercihlerimi sorgulama hakkı vermez. Yarın Paul Kennedy ile evleniyorum."

Aşığı James ise yazılmıştan çok üretilmiş gibi duran bir cümleyle karşılık veriyor:

"Peki. O zaman beni son görüşün olacak; çünkü bu iş bittikten sonra Bolivya'ya gidip nesli tükenmekte olan bir ağaç kertenkelesini fotoğraflayacağım."

Eskiden tüm bunlar anlatılmaz, gösterilirdi. Oysa bugün, her şey, en ince ayrıntısına kadar anlatılıyor; yetmiyor, bir daha anlatılıyor.

Netflix'in sevilen komedisi "Irish Wish" da "anlat ama gösterme" akımına ayak uydurdu: Dizide yaşananlar, sonraki bölümlerde en ince ayrıntısına kadar tekrar tekrar anlatılıyor Dikkati dağılmış izleyiciler için tasarlanan hikâyeler

Bu "anlat ama gösterme" furyası tesadüf değil. Aksine bilinçli bir tercih.

Matt Damon, Ben Affleck ile birlikte rol aldığı yeni polisiye gerilimi "The Rip"i çekerken Netflix'in diyalogları basitleştirmeyi önerdiğini söyledi. Damon, "The Joe Rogan Experience" programında Netflix yöneticilerinin, "İnsanlar izlerken telefonlarıyla meşgul oldukları için hikâyeyi diyaloglarda üç ya da dört kez tekrar etmen kötü olmaz" fikrini ortaya attığını aktardı.

Bu olgu "ikinci ekranı izleme" olarak biliniyor. İzleyicilerin ne zaman dikkatini kaybettiğini ya da yayını bıraktığını saniyesi saniyesine takip edebilen Netflix algoritmaları, net bir sonuca varmış durumda: "İzleyici dağınık ve içerik bu dağınıklığa uyum sağlamalı. Diziler, çevrimiçi alışveriş yapılırken TikTok kaydırılırken ya da başka bir odadan yarım kulak dinlenirken izlenebilecek şekilde yazılmalı."

Oyuncu ve yapımcı Justine Bateman, bunu "görsel müzik" olarak nitelendiriyor.

Aslında bunların hiçbiri, bütünüyle yeni değil. Başka bir yaparken arka planda açık bırakılan diziler, tekrar bölümler ya da reality programlar hep vardı. Fark şu ki, Netflix bu mantığı prestijli dramalara, büyük bütçeli filmlere ve amiral gemisi dizilere de taşıdı.

Bu şaşırtıcı olmamalı. Sonuçta, marka kimliğini "Netflix and chill" (Netflix ve keyif) sloganı üzerine kuran bir platformdan söz ediyoruz. Kolay tüketilen, anında anlaşılan ve hızla unutulan hikâye anlatımı bir hata değil: Ürünün ta kendisi!

Netflix'in yeni polisiye gerilimi "The Rip"in başrollerini Ben Affleck (solda) ve Matt Damon paylaşıyor Netflix yapımları neden hep birbirine benziyor?

Sorun sadece diyaloglar değil. Dikkatli Netflix izleyicileri, artık nesli tükenmekte olan bir tür sayılabilir. Bu nadir kitle, platformun pek çok film ve dizisinin birbirine ürkütücü biçimde benzemeye başladığını fark etmiş olabilir.

Parlak ama düşük kontrastlı dijital ışıklandırma. Gün ışığında solmaya dayanacak şekilde düzleştirilmiş görüntüler. Fısıltıların duyulmasını sağlayan ama sahnelerin dokusunu ve sessizliğini ortadan kaldıran sıkıştırılmış ses miksajı.

İzleyicinin karanlık bir salonda büyük bir ekran ve surround ses sistemiyle değil, metroda telefonundan ya da dışarıda dizüstü bilgisayarından, güneş ışığının ekran görüntüsünü soldurduğu bir ortamda, yarım yamalak izlediğini varsayarsanız, bu tercihler anlamlı hale geliyor.

Dikkat kaybolduğunda başka neler kaybedilir?

Bu durum özellikle sinema yapımlarını, insanı yavaş yavaş içine çeken bir görsel sanat formu olarak görme fikrinden uzaklaştırıyor. Kadraj, ışık ve sessizliğin ifade gücü gibi sinemanın pek çok etkili aracı ya hiç kullanılmıyor ya da geri planda kalıyor.

2025 yılındaki en başarılı Netflix yapımlardan biri de "KPop Demon Hunters" adlı anime filmi oldu

Yine de algoritmalarla programlanmış vasatlığa doğru kayış kaçınılmaz değil. Netflix'in geçen yılki en büyük dizi hiti, ikinci ekran izlemeyi biçimsel olarak reddeden tek plan çekilmiş İngiliz sosyal gerçekçi drama "Adolescence" idi.

En başarılı orijinal filmi ise Doğu ve Batı anlatı geleneklerini birleştiren ve izleyiciden dikkat talep eden animasyon yapımı "KPop Demon Hunters" oldu; üstelik liste başı şarkılarına eşlik etmeye teşvik ederek.

Her ikisi de izleyiciden daha az değil, daha fazlasını talep ettiği için başarılı oldu. İzleyiciler, sadece arka plan gürültüsü istiyorsa Netflix bunu sağlamaya hazır. Asıl mesele; platform izleyiciden dikkat talep etmeyi tamamen bıraktığında, seyircinin bunu fark edip etmeyeceği ya da umursayıp umursamayacağıdır.