ABD İsrail saldırılarında Hamaney öldürüldü: İran ı kim yönetecek? Dış Haberler

İran dini lideri Ayetullah Ali Hamaney ve çok sayıda üst düzey İranlı ismin ABD ve İsrail saldırılarında öldürülmesinin ardından ülkede yönetimin nasıl ilerleyeceği merak ediliyor.

ABD İran'a saldırıları bir hafta erteledi mi? Haberi Görüntüle

İran Anayasası, bir sonraki dini lideri seçmek üzere Uzmanlar Meclisi'nin toplanmasını öngörüyor; ancak savaş koşullarında bunun mümkün olup olmayacağı tartışmalı. Ayrıca ABD ve İsrail saldırılarında ülkenin üst düzey liderliğinin büyük bölümünün hedef alındığı bildirildiğinden, iktidar çevrelerinde kimlerin hayatta kaldığı ve Hamaney'in yerine geçebilecek adaylar arasında kimlerin bulunduğu net değil.

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, çatışmaların başlamasından bu yana dün akşam ulusa yaptığı ilk konuşmada, "Yüce Lider'in İsrail ve suçlu Amerika'nın eliyle şehit edilmesi ülkemiz için büyük bir felakettir" dedi.

Pezeşkiyan, geçici bir liderlik konseyinin görevini devraldığını ve ülkeyi yönetmeye başladığını söyledi.

İran'dan ABD'ye mesaj: Müzakere etmeyeceğiz Haberi Görüntüle

Washington Post'un haberine göre uzun süredir beklenen, 86 yaşındaki Hamaney'in halefiyeti zaten belirli ölçüde rejim istikrarsızlığı yaratması beklenen bir süreçti. Ancak mevcut koşullarda bunun daha da büyümesi muhtemel görünüyor. Rejimin azalan halk desteği ve muhtemelen askeri çevrelerdeki zayıflayan desteği ortamında, farklı rakipler ve fraksiyonlar savaş zamanı gücü için rekabete girişebilir.

YALNIZCA BİR KEZ YÜCE LİDER DEĞİŞİMİ YAŞANDI

İran'da daha önce yalnızca bir kez yüce lider değişimi yaşandı: 1989'da İslam Cumhuriyeti'nin kurucusu Ayetullah Ruhullah Humeyni'nin ölümünün ardından Hamaney'in göreve gelmesi. Süreç anayasa tarafından tanımlanmış ve sistem yıllardır buna hazırlanmış olsa da uzmanlar sorunsuz bir geçişin neredeyse imkansız olduğunu belirtiyor.

Brookings Enstitüsü Başkan Yardımcısı ve hem Demokrat hem Cumhuriyetçi yönetimlere İran politikası konusunda danışmanlık yapmış olan Suzanne Maloney, "Yönergeler ne derse desin ve siyasi hesaplar ne olursa olsun, bu süreç her zaman doğaçlamaya açık olacaktı" dedi.

İsrail-ABD-İran hattında son durum! Haberi Görüntüle

Maloney, "Varoluşsal bir çatışma ortamında halefiyet süreci, büyük ölçüde o anın koşulları tarafından belirlenecektir" ifadelerini kullandı ve kısa vadede geçici konseyin görevde kalmasının muhtemel olduğunu söyledi.

İran'da yüce lider hem devlet başkanı hem de dini bir figür. Hamaney bu görevde 37 yıl kaldı ve bu süre zarfında demokratik olarak seçilmiş sivil hükümet üzerindeki yetkilerini ve etkisini önemli ölçüde genişletti. Ülkedeki tüm konularda son söz ona ait olsa da, genellikle kararlarını uzun istişare süreçlerinin ardından verirdi.

İran'ın eski cumhurbaşkanı İbrahim Reisi uzun süre Hamaney'in doğal halefi olarak görülmüştü. Ancak Reisi'nin 2024'te bir helikopter kazasında hayatını kaybetmesinin ardından halefiyet sorusu açık kaldı ve bir tür güç boşluğu oluştu. Öne çıkan bazı isimler bulunsa da çoğunun kamuoyunda güçlü bir profili yok.

ARAFİ GEÇİCİ OLARAK ATANDI

Pazar günü atanan geçici konseyde öne çıkan isimlerden biri, İran sistemi ve güvenlik yapılarıyla güçlü bağlara sahip olan Ayetullah Ali Rıza Arafi. Arafi, bir sonraki yüce lideri seçecek olan Uzmanlar Meclisi'nin yanı sıra Anayasa Koruyucular Konseyi'nin de üyesi.

Reisi'nin ölümünden sonra Hamaney'in oğullarından Mücteba'nın tercih edilen halef olacağı yönünde yaygın beklentiler oluşmuştu; ancak Hamaney'in görevin hanedan yoluyla devredilmesine karşı olduğu bildirildi. İran'da bazı kesimler de böyle bir adımın, 1979'da devrilen Pehlevi hanedanının şah yönetimini andıracağı endişesini dile getirmişti.

ABD ve İsrail saldırılarında Hamaney'le birlikte ya da başka yerlerde iç çevresinden kaç kişinin öldüğü belirsizliğini koruyor. Oğlu Mücteba'nın durumu net değil; ancak devlet medyası, Hamaney'in damadı ve gelininin Cumartesi günü öldürüldüğünü doğruladı.

Fars Haber Ajansı Cumartesi günü yayımladığı bir haberde, "İslam Devrimi'nin yapısı, herhangi bir komutanın, hangi rütbe ve seviyede olursa olsun, şehit edilmesinin ardından, nitelikli ve yetkin kişilerin derhal onların yerini alacak şekilde tasarlanmıştır" ifadelerine yer verdi.

"SAVAŞ SÜRDÜĞÜ SÜRECE HALEFİYET İKİNCİ MESELE"

Orta Doğu Enstitüsü'nden İran analisti Alex Vatanka'ya göre savaş sürdüğü sürece halefiyet süreci, ülkenin kalan liderliği için ikincil bir mesele olarak kalabilir.

Vatanka, "Kısa vadede halefiyet süreci kilit önemde değil, çünkü savaşmaya devam etmeye çalışacaklar. Füze ateşlemek için bir yüce lidere ihtiyaç yok" dedi. Ancak İran rejimi ABD ve İsrail'le savaştan sağ çıkarsa, zayıflamış bir sistemi bir arada tutmak açısından yüce liderin rolü kritik olabilir.

PROTESTOLAR ÜLKE ÇAPINA KRİZE YOL AÇMIŞTI

İran bu yıl zaten ekonomik sıkıntılarla başlayan ve hızla rejimin sona ermesi çağrılarına dönüşen kitlesel ülke çapı protestolarla karşı karşıya kalmıştı. Protestolar ülkeyi krize sürüklemiş, yönetim ise gösterilere karşılık vererek birkaç gün içinde binlerce kişinin ölümüne yol açmıştı.

Protestoların ardından Washington Post'a konuşan birçok İranlı, hükümete karşı derin ve bastırılmış bir öfke hissettiklerini dile getirmişti. Bazıları ise ABD Başkanı Donald Trump'ın son bir ayda İran’a yönelik artan askeri yığınak tehdidi eşliğinde bir ABD saldırısını sabırsızlıkla beklediklerini söylemişti.

Hamaney'in ölüm haberinin Cumartesi gecesi duyulmasının ardından Tahran'da ve ülkenin diğer bazı bölgelerinde kutlamalar yapıldı. Ülkedeki neredeyse tamamen kesilmiş internet nedeniyle kutlamaların ne kadar yaygın olduğu belirlenemedi. Ancak Washington Post'un ulaştığı İranlılar, güvenlik güçlerinin Cumartesi gecesi kutlama yapanları dağıtmak için konuşlandırıldığını bildirdi.

Trump, ABD ve İsrail'in İran'a yönelik ilk saldırı dalgalarını duyurduğunda İran halkına doğrudan çağrıda bulunmuştu:

"Bombalar her yere düşecek. Biz işimizi bitirdiğimizde hükümetinizi devralın. Muhtemelen nesiller boyunca elinize geçecek tek fırsat bu olacak."

PEHLEVİ ÇAĞRIDA BULUNDU

İran muhalefetinin önde gelen isimleri, Hamaney'in ölümünün protestoları ve gösterileri hızlandırmasını umuyor. Devrik şahın oğlu ve sürgündeki muhalefetin önde gelen isimlerinden Rıza Pehlevi, İranlılara rejime karşı ayaklanma çağrısını yineledi. Hamaney’in ölümünün ardından güvenlik güçlerine saf değiştirme çağrısında bulundu.

"Rejimin kalıntılarının Hamaney'e bir halef atama girişimi en başından başarısızlığa mahkumdur" diye yazdı. Hayatının büyük bölümünü sürgünde geçirmiş olmasına rağmen Pehlevi, İran'ın en tanınmış muhalefet lideri konumunda ve ülkedeki son kitlesel protestolarda bazı göstericiler onun geri dönmesi için slogan atmıştı.

Sosyal medyada yaptığı paylaşımda, "Orduya, emniyet ve güvenlik güçlerine sesleniyorum: Çökmekte olan bir rejimi ayakta tutma çabası başarısız olacaktır" ifadelerini kullandı.