ABD ile İran arasında savaş seçeneği halen masada: Temel anlaşmazlıklar sürüyor

 ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’la diplomasiye yönelmesi, iki ülkenin askeri tehditlere ara vermesini sağladı. İran’ın nükleer programı etrafında şekillenen müzakereler, geçmiş deneyimler nedeniyle temkinli bir atmosferde yürütülüyor. Bölgedeki askeri hareketlilik ve İsrail’in güvenlik kaygıları, görüşmelerin çerçevesini doğrudan etkiledi.

Cuma günü Umman’da yapılan görüşme, taraflar arasında yakın zamanda bir sıcak çatışma ihtimalini şimdilik ortadan kaldırdı. Görüşmelerin ardından hem Washington hem de Tahran, sürecin devam etmesine açık olduklarını ifade etti. Ancak müzakerelerin ne kadar süreceği ve somut bir sonuca ulaşılıp ulaşılamayacağı belirsizliğini koruyor.

Görüşmeye ABD adına Trump'ın Orta Doğu Özel Temsilcisi Steve Witkoff (sağda) ve damadı Jared Kushner katıldı.

ABD yönetimi hızlı ve sınırlı bir diplomatik başarı hedeflerken, İran’ın uzun müzakere süreçlerine alışkın olduğu biliniyor. Bu durum, tarafların beklentileri arasındaki farkları daha da görünür hale getirdi. Görüşmelerin geleceği, askeri seçenekler ile diplomatik kanallar arasındaki dengeye bağlı ilerliyor.

Görüşmede İran'ı Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi temsil etti.

PEZEŞKİYAN'DAN AÇIKLAMA

Sosyal medya platformu X'ten yaptığı paylaşımında İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan, ülkesi ile ABD'nin Umman'daki müzakerelerini değerlendirdi.

Pezeşkiyan, "Bölgede dost hükümetlerin girişimleriyle gerçekleştirilen İran-ABD görüşmeleri ileriye doğru atılmış bir adımdır." ifadelerini kullandı.

Anlaşmazlıkların barışçıl şekilde çözümü için her zaman Tahran'ın temel stratejisinin diyalog olduğunu dile getiren Pezeşkiyan, "Nükleer konudaki yaklaşımımız, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması’nda (NPT) yer alan açık haklara dayanmaktadır. İran milleti her zaman saygıya saygıyla karşılık vermiştir ancak güç dilini kabul etmez." değerlendirmesinde bulundu.

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan

ABD-İRAN GÖRÜŞMELERİNDE İLK TEMAS

ABD ile İran arasında İran’ın nükleer programına ilişkin görüşmeler cuma günü Umman’da gerçekleştirildi. İki taraftan da yetkililer, görüşmelerin ilerleyen süreç için bir zemin oluşturduğunu belirtti.

İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, görüşmelerin "gelecek temaslar için bir çerçeve" oluşturduğunu bildirerek, "İyi bir başlangıçtı. Görüşmelere devam etme konusunda anlaştık ancak nasıl devam edeceğimiz konusunda başkentlerde istişarelerde bulunacağız. Bu eğilim devam ederse, sonraki oturumlarda gelecekteki görüşmeler için sağlam bir çerçeve oluşturabiliriz" ifadelerini kullandı.

Erakçi, cumartesi günü Telegram’da bir paylaşım yaparak, İran’ın petrol zenginleştirme hakkına sahip olduğunu yineledi. Aynı paylaşımda balistik füzelerin pazarlık konusu olmadığını da vurguladı. Erakçi, ABD ile İran arasında doğrudan bir görüşme yapılmamasına rağmen "ABD heyetiyle el sıkışma fırsatı bulunduğunu" söyledi.

Cuma akşamı gazetecilere konuşan ABD Başkanı Donald Trump da temasların "iyi bir başlangıç" olduğunu dile getirerek, bir anlaşma yapmak için "acele etmediğini" ifade etti. ABD Başkanı, İran’ın "nükleer silah sahibi olmamayı" kabul etmesi gerektiğinin altını çizdi.

ABD'NİN TALEPLERİ

Washington yönetiminin İran’dan geniş kapsamlı taleplerde bulunduğu bildirildi. ABD, İran’ın tüm zenginleştirilmiş uranyumunu teslim etmesini istedi. Talepler arasında yaklaşık 440 kilogramlık neredeyse bir nükleer bomba yapımında kullanılabilecek orandaki zenginleştirilmiş uranyumun İran'dan çıkartılması da bulunuyor.

ABD ayrıca İran’ın balistik füzelerinin menzilinin İsrail’e ulaşamayacak şekilde sınırlandırılmasını talep etti. Görüşmelerde Hamas, Hizbullah ve Husiler gibi gruplara verilen desteğin sona erdirilmesi de ABD'nin talepleri arasında yer aldı.

New York Times'ın (NYT) haberine göre, İsrail yönetimi ise İran’ın balistik füze üretim tesislerini hızla onarmasından endişe duyuyor. Söz konusu tesislerin olası bir savaş durumunda ilk hedeflerden biri olacağı değerlendiriliyor. İsrail’in kaygıları, ABD’nin müzakere pozisyonunu da etkiliyor.

Geçmişte hızlı ve sınırlı askeri müdahaleleri savunan Trump’ın, uzun ve bölgesel bir savaşa sürüklenmekten kaçındığı ifade edildi. Böyle bir savaşın en az yüzlerce ABD'linin ölümüne, İsrail’in ağır darbe almasına ve dünya enerji piyasalarının bozulmasına yol açabileceği belirtildi. Haberde, bu senaryonun "Amerika’yı Yeniden Büyük Yap" (MAGA) hareketi içinde de ciddi tepkiler doğurabileceği değerlendirildi.

İRAN'IN AVANTAJLARI

İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, Batılı ülkelerle yürütülen uzun ve sonuçsuz müzakereler konusunda geniş bir deneyime sahip. Haziran ayında İsrail ve ABD ile yaşanan savaşa ve büyük protesto gösterilerine rağmen, İran masadaki bazı avantajlarını koruyor. 2 binden fazla gelişmiş füzeden oluşan bir cephaneliğe sahip olan İran, bölgesel savaş tehdidiyle ABD ve Batılı güçleri altından kalkamayacakları bir bedel ödetmekle tehdit ediyor.

Bu durum, Suudi Arabistan, Mısır ve Umman gibi Körfez’deki ABD müttefiklerinin diplomatik çözüm çağrıları yapmasının nedenleri arasında gösterildi. Bölge ülkeleri, olası bir çatışmanın geniş çaplı sonuçlar doğurmasından endişe ediyor. Diplomatik çözüm, bu nedenle öncelikli seçenek olarak öne çıktı.

Chatham House Orta Doğu ve Kuzey Afrika Programı Direktörü Sanam Vakil, İran’ın görüşme sürecindeki tutumuna dikkat çekerek, "Asıl ilginç olan, İran'ın hiçbir şey değişmemiş gibi ve protestolardan ya da Trump'ın ordusundan kaynaklanan bir tehdit yokmuş gibi müzakere çerçevesinde ısrar etmeye devam etmesi. Müzakere şartları ve koşulları, geçen sonbaharda ve haziran ayındaki 12 Günlük Savaş'tan önce olduğu gibi aynı" değerlendirmesini yaptı.

Vakil’e göre temel soru, Trump’ın müzakere yoluyla bir anlaşmaya varacak sabra sahip olup olmadığı. Vakil, İran’ın bu sabrı bilinçli şekilde test ettiğini öne sürdü.

ABD ORDUSUNUN ZAMANA İHTİYACI VAR

Analistlere göre, İran çevresinde artan ABD askeri varlığı, Tahran üzerindeki baskıyı artırdı. Trump bu yığınağı İran’ı taviz vermeye zorlamak için kullanıyor. Ancak uzmanlara göre ABD ordusu, olası bir bölgesel savaşa tam anlamıyla hazırlanmak için zamana ihtiyaç duyuyor.

Bu durum, müzakerelere zaman kazandırıyor. Buna karşın sürecin ne kadar süreceği konusunda net bir takvim bulunmuyor. Belirsizlik, hem diplomatik hem de askeri senaryoların aynı anda gündeme gelmesine neden oldu.

ASKERİ MÜDAHALENİN OLASI SONUÇLARI TARTIŞMALI

Uzmanlar, askeri bir müdahalenin sonuçları konusunda farklı görüşler dile getirdi. ABD’nin İran’da hükümeti devirmesi ve dini lider Ali Hamaney ile Devrim Muhafızları’nın üst düzey komutanlarını hedef alması halinde bile, Tahran'da Batı ile işbirliği yapacak bir yönetimin kurulması düşük bir ihtimal olarak görülüyor. Hükümetin düşmesi durumunda, daha sert özelliklere sahip bir askeri yönetimin kurulabileceği ifade edildi.

İran'da hükümetin yerini alacak bir askeri yönetimin Batı'ya karşı nükleer silah edinme yarışına girebileceğini öngören analistler, bu durumun bölgesel güvenliği daha da kırılgan hale getireceğini belirtti. Büyük protestolara rağmen rejimin sert tepkisinin, sistem içinde belirgin bir bölünme olmadığını gösterdiği kaydedildi.

'İRAN SAVAŞIN GEREKLİ OLABİLECEĞİNE İNANIYOR'

Washington’daki Quincy Sorumlu Devlet Yönetimi Enstitüsü’nden İran uzmanı Trita Parsi, "İran tarafında Trump'ın İran'ın zayıflığına ilişkin aşırı ve abartılı bir görüşe sahip olduğuna dair güçlü bir kanaat var. İran yönetimi, Trump'ın algısını düzeltmek ve onu daha gerçekçi taleplerde bulunmaya zorlamak için kısa ve yoğun bir savaşın gerekli olabileceğine inanıyor" dedi.

İran’ın böyle bir savaşta büyük kayıplar verse bile, ABD ve İsrail'in de benzer kayıplar yaşayacağını ifade eden Parsi, "Trump'ın kayıplara ve uzun süre devam edecek bir savaşa tahammülü daha az" açıklamasını yaptı.

NÜKLEER BAŞLIK ABD'NİN KIRMIZI ÇİZGİSİ

Trump yönetiminin kırmızı çizgileri arasında sıfır uranyum zenginleştirme, balistik füzelere sınırlama ve vekil güçlere desteğin kesilmesi yer alıyor. Parsi bu taleplerin, "İran askeri olarak yenilgiye uğratılmamış olsa bile, tam bir teslimiyete eşdeğer" olduğunu söyleyerek uzun vadede görüşmelerin çökmesine yol açabileceğini kaydetti.

İran’ın zenginleştirmeyi tamamen durdurmayı reddettiği, ancak oranı yüzde 3 ile sınırlamaya hazır olduğu bildirildi. Bu oran, Trump’ın 2018’de nükleer anlaşmadan çekilmesinden sonra İran’ın ulaştığı yaklaşık yüzde 60’lık seviyenin oldukça altında. Ancak 2015 anlaşması da zenginleştirmeyi yüzde 3,67 ile sınırlamıştı. Bu nedenle benzer bir düzenlemeye dönüş, Washington açısından kesin bir diplomatik zafer olarak görülmeyebilir.