Yerin altı fermuar gibi santim santim açılıyor Sözcü Gazetesi

Doğu Afrika’da Arap, Nübyen ve Somali tektonik levhalarının kesişim noktasında yer alan Etiyopya’nın Afar bölgesinde, Aralık 2024 ile Mart 2025 dönemleri arasında olağandışı bir tektonik hareketlilik yaşandığı bildirildi. Normal şartlarda yılda birkaç santimetreden daha az genişleyen rift (çatlak) zonundaki zeminin, bu kısa süreçte yaklaşık 60 santimetre (24 inç) yana doğru kaydığı saptandı.

U.S. Geological Survey (ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu) araştırmacısı Chanel A. Deane liderliğindeki uluslararası bir bilim ekibi tarafından yürütülen çalışmada, bölgedeki ani genişlemenin yüzeyde bir volkanik patlamadan kaynaklanmadığı belirlendi. Uydu ve sismik veriler; Fentale ve Dofen yanardağları arasında, yerin altında yaklaşık 50 kilometre (31 mil) uzunluğunda dik bir magma dikesinin (magma damarı) oluştuğunu ortaya koydu. Yer kabuğunun içine sızan bu magmanın bir takoz gibi işlev görerek yüzey yapılarını iki yana ittiği ve magma tabakasının bir kısmının yer altında soğuyarak kabuğa yerleştiği kaydedildi.

Söz konusu magma hareketliliği, bölgede büyüklükleri 4 ile 5.9 arasında değişen 300’den fazla sismik sarsıntıyı tetikledi. En şiddetli deprem 14 Şubat 2025 tarihinde kaydedildi.

Yaşanan sarsıntılar ve zemin kaymaları sonucunda Afar bölgesindeki kara yolları, binalar, su kuyuları ve altyapı hatları hasar gördü, arazide derin yüzey çatlakları açıldı. Birleşmiş Milletler İnsani İşler Koordinasyon Ofisi (OCHA), Ocak 2025 itibarıyla artan riskler nedeniyle bölgeden yaklaşık 75 bin kişinin tahliye edildiğini duyurdu.

Bilim insanları, bölgedeki yer değişimlerini izlemek için saha çalışmalarının yanı sıra InSAR (Girişimölçer Yapay Açıklıklı Radar) adlı uydu teknolojisini kullandı. Depremlerin ardından yayılan sismik yüzey dalgalarını analiz eden uzmanlar, sarsıntıların karmaşık dağılımını 50 kilometrelik dar bir hat üzerinde netleştirerek magma damarının konumuyla eşleştirdi.

Mada Walabu Üniversitesi öğretim üyesi Abdisa Kawo, elde edilen uydu ölçümlerinin bilimsel olarak yüksek güvenilirlikte olduğunu vurgulayarak, bölgedeki magma yollarını, ısı artışlarını, gaz salınımlarını ve su kaynaklarındaki değişimleri daha hassas takip edebilmek adına yer istasyonlarının ve ölçüm enstrümanlarının artırılması gerektiği uyarısında bulundu.

Nature Geoscience dergisinde yayımlanan Emma J. Watts liderliğindeki bir diğer güncel çalışmada ise Afar’ın altındaki manto tabakasının homojen bir yapıda olmadığı ve yukarıdaki levha hareketleriyle şekillenen bir magma yükselimi (upwelling) içerdiği belgelendi. Bilimsel kaynaklar, Fentale yakınlarında en son Eylül 2024 ve 2015 yıllarında benzer yer altı magma sıkışmaları yaşandığını, ancak 2024-2025 dönemindeki son hareketliliğin hacim ve enerji bakımından çok daha büyük olduğunu rapor etti.