YAVUZ DONAT 14 Mayıs... Nedir?

Şevket Süreyya Aydemir (1897-1976)... Yazar, iktisatçı, tarihçi... Üç ciltlik, Tek Adam... Mustafa Kemal kitabının yazarı. Diyor ki: "14 Mayıs 1950 seçimlerinde Türkiye'de olan acaba bir beyaz ihtilal miydi? Sanıyorum ki evet."

14 Mayıs... Sandıkta devrim. Türk demokrasisinin zafer günü. Aradan 76 yıl geçti... Bugün yıldönümü.

Zaman tünelinden... Yıllar öncesinden notlar.

***

YETER! SÖZ MİLLETİNDİR!

Eskimeyen... Demokrat Parti'nin 14 Mayıs 1950 seçimlerindeki sloganı.
Kutsal slogan... Ancak... Bu slogandan... Son sözün millete bırakılmasından rahatsız olanlar... Dün vardı, bugün de var.
Darbeler... Muhtıralar... Hain darbe girişimi... Kapanan Meclis... Hamzakoy... Zincirbozan... Tutuklanan liderler... Siyasi yasaklar.

Ama... Hepsinin ardından, son sözü yine millet söyledi. Darbelerin, muhtıraların yaralarını millet sardı.
Darbe... Muhtıra... Siyasetin ve demokrasinin sırtına saplanan hançer.
Hançeri çıkaran... "Kahrolsun darbe, yaşasın demokrasi" diye haykıran ve sivil siyaseti Meclis'e taşıyan... İşte bu millet.

***

BÜYÜK SINAV

Nadir Nadi (1908-1991). Gazeteci... Yazar... Cumhuriyet Gazetesi kurucusu Yunus Nadi'nin oğlu.
Seçimden iki gün sonra... 16 Mayıs 1950'de... Nadir Nadi'nin başyazısı... Başlık: "14 Mayıs 1950."

Başyazıdan sadece bir cümleyi paylaşalım:
"14 Mayıs'ı Türk milleti bir imtihan günü olarak daima hatırlayacaktır."

Sadece 1950 seçimleri mi? Her seçim bir imtihan... Şimdi sınav diyoruz.
Sınavı yapan... İktidarların kansız, darbesiz el değiştirmesini sağlayan ise... Son sözün sahibi olan millet.

***

BİLİYOR MUYDUNUZ?

Türkiye'de ilk kez bir milletvekili genel seçiminin ardından, PTT tarafından pul basıldığını biliyor muydunuz?

14 Mayıs 1950 hatırası pul basıldı.

***

BÜYÜK AŞK

Seçimin yapıldığı tarihte... 1950'de... Türkiye'nin nüfusu 20 milyon 807 bin. Nüfusun yüzde 75'i kırsalda yaşıyor. Ve... 14 Mayıs 1950 seçimine katılım... İnanılır gibi değil... Yüzde 89.3. İşte milletimizin demokrasi aşkı... Sandık aşkı... Büyük aşk.

***

KAVİMLER GÖÇÜ

İstanbul... Ankara... İzmir... Üç büyükşehir.
14 Kasım 1950... Çıkardıkları milletvekili... 62.
Ve son seçim... 28 Mayıs 2023... Bu üç şehrimizin milletvekili sayısı... 162.
İşte Türkiye'nin iç göç gerçeği.

***

NEW YORK TIMES

Amerika'nın ünlü gazetesi... 14 Mayıs 1950 seçimleri için şunu yazıyor: "Türkiye demokrasiye oy verdi."
Doğru... Türkiye her seçimde demokrasiye oy veriyor. Dış destekli darbeler, muhtıralar demokrasiyi tatile yollasalar da... Millet, demokrasiye oy vermeye devam ediyor.

***

MİLLET KARAR VERİNCE

Millet, değişime karar verince... Şan, şöhret... Meclis başkanı... Bakan dinlemiyor. Silip süpürüyor.
14 Mayıs 1950... CHP'nin son Başbakanı Şemsettin Günaltay dışında hiçbir bakan sandıktan çıkamadı... Meclis'e giremedi.
Meclis Başkanı Şükrü Saraçoğlu... Sandıktan çıkamayanlar arasında.

***

YETMEZ AMA EVET

Aynı seçim... CHP'nin kadın milletvekili adayı sayısı 6. Ama... Sadece biri Meclis'e girebiliyor... Sezer Taşkıran... Kars.
Demokrat Parti iki kadın aday gösteriyor. İkisi de seçiliyor.
Biri... İzmir'den, DP listesinden bağımsız aday Halide Edip Adıvar. Diğeri... İstanbul'dan... Nazlı Tlabar.
Ve seçim 14 Mayıs 2023... Meclis'teki kadın milletvekili sayısı 118.
Yetmez ama evet... İlk seçimde daha fazlasını bekliyoruz.

***

KAZANAN

Celal Bayar... Demokrat Parti Genel Başkanı... Seçimin kazananı... 1 Kasım 1950... Cumhurbaşkanı olarak TBMM'yi açış konuşmasında dedi ki:

"Son seçimlerde milletimizin göstermiş olduğu olgunluk ve sağduyunun hariçteki itibarımızın bir kat daha artmasına amil olduğunu burada kaydetmeyi bir vazife bilirim."

***

KAYBEDEN

İsmet İnönü... Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanı... Seçimin kaybedeni.
29 Haziran 1950... CHP kurultayında dedi ki:

"Bu şartlar içinde memleketin anlayışında tekâmülü bir damla kan dökülmeksizin temin edebilmemiz ve 1950 seçimlerinde ifade edilen millet iradesine göre, huzur ve sükûn içinde iktidar değişmesini idrak etmemiz milletimiz için büyük bir ilerleme işareti ve partimiz için idealizmin, iyi niyetin ve engin vatan aşkının yeni bir delili olmuştur."

***

BAYAR VE İNÖNÜ

Seçimi kazanan bayram yapıyor... Ama rakibine hakaret yok... İncitici söz yok. Seçimin kaybedeni... Mazeret aramıyor... Seçmeni suçlamıyor... İktidarı terk etmekten dolayı karalar bağlamıyor.
Kazanan Celal Bayar, eski Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'yü... Ana muhalefet liderini evinde ziyaret ediyor.
Kaybeden İnönü, Cumhurbaşkanı Bayar'a iade-i ziyarete gidiyor.
Budur... Siyaset de budur, siyasette saygınlık da.

***

BİTMEYEN SENFONİ

Cumhuriyet Halk Partisi'nin 14 Mayıs 1950 seçimlerinden önce açıkladığı seçim beyannamesinde, yeni bir Anayasa vaadi var.
İlginçtir... Demokrat Parti'nin seçim beyannamesinde de Anayasa vurgusu yapılıyor...
Ama... Yeni Anayasa bir türlü yapılamıyor.
Acı ama gerçek. Sivil siyasetin büyük eksiği... Başarısızlığı.
Dün de vardı, bugünü zaten biliyorsunuz.