Yapay zekâ okuyor insan köreliyor

Kitap okuma alışkanlığı, okumaktan çok daha fazlasıdır. Merakla sayfaları çevirmek, bir hikâyenin içinde zaman geçirmek, karakterlerle bağ kurmak, onların duygularına ortak olmak, yazarın vermek istediğini anlamaya çalışmak, günlerce üzerinde düşünmek, analiz etmek ve çıkarımlar yapmak... Ancak bu kültür hızla değişiyor. Yapay zekâ bize birkaç dakikada 'yavan' kısa özetler sunuyor.
Son yıllarda yapay zekâ, neredeyse her alanda karşımıza çıkıyor. ChatGPT, Gemini ve Claude gibi yapay zekâ araçları günlük hayatın bir parçası haline geldi. Eğitimden sağlığa, iletişimden iş hayatına kadar birçok alanda adından söz ettiriyorlar. Bu araçlar, bize zaman kazandırıyor, işlerimizi kolaylaştırıyor ve bilgiye ulaşmamızı hızlandırıyor. Ancak bu hız, bazı değerleri de değiştirip dönüştürüyor.

DÜŞÜNMEYİ MAKİNEYE BIRAKMAK
Yapay zekânın günlük hayatımıza girmesiyle birlikte kitap okuma alışkanlıklarımız da önemli ölçüde değişmeye başladı. Özellikle yapay zekâ destekli kitap özetleri, yüzlerce sayfalık bir kitabın temel fikirlerine birkaç dakika içinde ulaşmayı mümkün hâle getiriyor. Bu durum bir yandan zamandan tasarruf sağlarken diğer yandan insanların kitapla kurduğu ilişkiyi ve okuma biçimini yeniden şekillendiriyor. Geleneksel kitap okuma, yalnızca kitabın sonunda ne olduğunu öğrenmekten ibaret değildir. Okur; karakterleri tanır, yazarın dilini keşfeder, olaylar üzerinde düşünür ve kendi yorumunu oluşturur. Yapay zekâ özetleri ise çoğu zaman bu süreci kısaltarak kitabın ana fikirlerini, olay örgüsünü veya önemli noktalarını doğrudan sunuyor. Hız çağının yarattığı bu kolaylık zaman kazandırsa da düşünme, değerlendirme ve analiz etme alışkanlıklarımızı zayıflatıyor.

BECERİLERİ ZAYIFLATIYOR
Kitap yapraklarının algoritmaların oluşturduğu hızlı içeriklere dönüşmesi pek çok şeyi de değiştiriyor. Son yıllarda yapılan birçok araştırma, zihinsel görevleri yapay zekâya devretmenin zihni tembelleştirdiğine dikkat çekiyor. Yapay zekâ tek başına okuma kültürünü geriletmiyor. Ancak algoritmaların yarattığı bu hızlı özet içerikler kitap okumaya ayrılan süreyi azaltıyor. Bu durum hafıza, dikkat ve derinlemesine anlama becerileri üzerinde olumsuz sonuçlar yaratabiliyor. Yapay zekâ ile okuma kültürünün büyük bir değişime uğradığını belirten uzmanlar, fiziksel kitap okumanın daha iyi odaklanmayı ve daha iyi öğrenmeyi sağladığını vurguluyor.
Bir kitabın sayfalarını tek tek çevirmek, metin içinde zaman geçirmek ve okuduklarımız üzerinde düşünmek, yalnızca bilgi edinmemizi değil, zihinsel olarak derinleşmemizi de sağlıyor. Fiziki kitap okurken metne daha fazla odaklanıyor, olayları ve fikirleri kendi zihnimizde yorumluyoruz. Sayfalar arasında ilerlemek, okuma sürecini daha bilinçli hâle getiriyor. Bu süreç dikkat süresini geliştirmeye ve düşünme yeteneğini güçlendirmeye ve stresi azaltmaya katkı sağlayabiliyor.

ÖZETLER ANLAMA PERFORMANSINI KÖTÜ ETKİLİYOR
Yapay zekânın okumaya verdiğimiz değeri azalttığını ve birçok değerin kaybolmasına neden olabileceğini belirten Washington'daki American University'den dil bilimci ve yazar Susan Baron, orijinal eserleri okumanın bize sağladığı faydaları kaçırdığımızı dile getirdi. ABD'deki Virginia Üniversitesi Psikoloji Bölümü'nden Daniel Willingham ise yapay zekâ özetinde "kitabın ana fikrini" öğrenmek ile fiziksel olarak kitabı okuyup ayrıntılar arasında bağlantı kurmanın aynı zihinsel süreç olmadığını belirtiyor. Yapay zekânın kaynağının tam olarak ne olduğunun bilinmediğini dile getiren bazı uzmanlar da bunun zihnimizde daha az gerçeğin barınmasına yol açabileceğini ifade ediyor.
Araştırma bilimcisi Nataliya Kosmyna ve ekibi öğrencileri kapsayan bir çalışma yaptı. Veriler, ChatGPT kullanan katılımcıların beyin aktivitesinin belirgin şekilde azaldığını gösterdi. Kosmyna, "Beyin tamamen kapanmadı ancak yaratıcılık ve bilgi işleme ile ilgili alanlarda çok daha düşük aktivasyon vardı" dedi. Frontiers in Education dergisinde yayımlanan üniversite çağındaki katılımcıların yer aldığı çalışmada, yapay zekâ özetleri kullanan okuyucuların okuduğunu anlama performansının kötüleştiğini gösterdi.

BAŞARIYI BALTALIYOR
Birkaç saniyede fikir üreten, metin yazan ve sorulara cevap veren yapay zekâ araçları, öğrencilerin öğrenme biçimini hızla değiştiriyor ve onları köreltiyor. Düşünme ve üretmeyi yapay zekânın yapması yaratıcılık açısından risk oluşturuyor. Oxford Üniversitesi tarafından yapılan yeni bir araştırma, Britanya'daki öğrenciler arasında yapay zekânın ders çalışma becerilerini körelttiği kaygısının giderek arttığını ortaya koydu. 13-18 yaş aralığındaki öğrencilerin yüzde 80'i düzenli olarak yapay zekâ araçlarına başvurduğunu ifade etti. Ancak yaygın kullanıma rağmen, öğrencilerin yüzde 62'si yapay zekânın öğrenme ve kişisel gelişimleri üzerinde olumsuz etkisi olduğunu düşünüyor. The Guardian gazetesinde yer alan çalışmada, konuyla ilgili gözlemini aktaran Birmingham'daki Bishop Vesey's Grammar School'un müdür yardımcısı Daniel Williams, "Birçok öğrenci yapay zekânın yaratıcılık, tekrar ve problem çözme açısından değerini kabul ediyor ama çoğu zaman onu bir öğrenme aracı değil, kestirme yol olarak görüyor" ifadelerini kullandı.

#YAPAY ZEKÂ

Sabah.com.tr Uygulamamızı İndirin