‘Yapay zeka destekli ilaç tasarımı yerli ilaç geliştirme hedefini destekliyor’

Yapay zekanın mevcut molekül kütüphanelerini taramanın ötesine geçtiğini belirten Biruni Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Biyokimya Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Abdulilah Ece, “Üretken yapay zeka modelleri, belirli bir hastalık hedefi için daha önce sentezlenmemiş yeni moleküller tasarlayabiliyor. Normalde imkânsız veya aylarca sürebilecek proteinlerin, nükleik asitler ve küçük moleküller arasındaki etkileşimlerin analizleri, modellemeleri, yeni çıkan sistemler, yazılımlar ve bilgisayar donanımlarındaki hızlı gelişmelerle beraber artık hızlıca yapılabiliyor. Yapay zeka tarafından tasarlanan bazı moleküllerin sentezlenerek deneysel çalışmalarda doğrulanması, bu teknolojinin ilaç geliştirme süreçlerinde ulaştığı noktayı göstermesi açısından önem taşıyor” diye konuştu.

‘YERLİ İLACA GİDEN SÜREÇTE ÖNEMLİ BİR FIRSAT’

Yapay zeka destekli sistemlerin Türkiye’nin yerli ve özgün ilaç geliştirme hedefini güçlendirebileceğini vurgulayan Prof. Dr. Ece, bu alana yapılacak yatırımların kritik öneminden bahsederek sözlerini şöyle sürdürdü:

“İlaç geliştirme yarışında yalnızca büyük bütçelere sahip olmak yeterli değildir. Veriyi doğru kullanmak ve doğru molekülü erken aşamada belirlemek de büyük önem taşır. Yapay zeka, akademik araştırma merkezlerinin ve yerli ilaç şirketlerinin kaynaklarını daha verimli kullanmasına yardımcı olabilir. Hastalık hedefinin belirlenmesinden molekül tasarımına, sanal taramadan yan etki tahminine kadar birçok aşama ülkemizde yürütülebilir.”

Bu alanda hem yurtiçi hem de yurt dışında dersler ve eğitimler veren Prof. Dr. Ece, yerli ilaç hedefinin yalnızca bir molekülün Türkiye’de üretilmesi olarak değerlendirilmemesi gerektiğine dikkat çekip, “Özgün biyolojik hedefin belirlenmesi, özgün molekülün tasarlanması, patentinin alınması, bilimsel bilgi birikiminin oluşturulması ve üretim teknolojisinin geliştirilmesi birlikte ele alınmalıdır” dedi.

‘AKILI STRATEJİ DOĞRU SONUCA GÖTÜRÜR’

Geleneksel ilaç geliştirme çalışmalarında çok sayıda molekülün sentezlenmesi ve laboratuvarda ayrı ayrı test edilmesinin ciddi zaman, maliyet ve insan gücü gerektirdiğini ifade eden Prof. Dr. Ece, şöyle devam etti:

“Bilgisayar destekli ilaç tasarımı sayesinde moleküllerin hedef proteinlere nasıl bağlanabileceğini, bu bağlanmanın ne kadar güçlü olacağını ve molekülün hangi özellikleri taşıyacağını, olası yan etkilerini önceden tahmin edebiliyoruz. Yapay zekâ ise mevcut verilerden öğrenerek milyonlarca molekülü kısa sürede değerlendirebiliyor ve daha önce sentezlenmemiş yeni molekül önerileri oluşturabiliyor.”

Yapay zeka sistemlerinin moleküllerin çözünürlük, emilim, dağılım, metabolizma, vücuttan atılım ve toksisite özellikleri hakkında da erken aşamada öngörüler sunabildiğini belirten Ece, bu sayede laboratuvara taşınacak aday moleküllerin daha doğru seçilebildiğini söyledi.

Bilgisayar destekli ilaç tasarımı alanındaki çalışmalarına da değinen Ece, “Bilgisayar/Yapay Zeka Destekli İlaç Tasarım Merkezi’mizde moleküler mekanik, moleküler kenetleme, sanal tarama ve moleküler dinamik gibi yöntemlerin yanında kuantum hesaplamalarından da yararlanıyoruz. Bu yöntemlerle ilaç adayı moleküllerin biyolojik hedeflerle nasıl etkileşime girdiğini, bağlanma gücünü ve ilaç olma potansiyelini bilgisayar ortamında inceliyoruz” dedi.

Alzheimer hastalığından kansere, mikrobiyal enfeksiyonlardan enflamasyona, aşı çalışmalarına kadar farklı alanlarda molekül tasarımı çalışmalarını hem ulusal hem de uluslararası birçok iş birlikleri ile yürüttüklerini ifade eden Ece, “Bilgisayar destekli yöntemler, deneysel çalışmalara taşınacak adayların daha doğru belirlenmesini sağlıyor. Böylece hem zaman hem de kaynak kaybının azaltılması mümkün hâle geliyor” diye konuştu.

'YAPAY ZEKA İLE TASARLANAN İLAÇ ADAYI FAZ 2 AŞAMASINA ULAŞTI'

Yapay zeka ile tasarlanan bir ilaç adayının faz 2 aşamasına ulaştığını belirten Ece, bu gelişmenin teknolojinin ilaç geliştirme süreçlerinde geldiği noktayı ortaya koyduğunu söyledi.

Ece, “Yapay zeka kullanılarak belirlenen bir hedefe karşı tasarlanan bir ilaç adayının, idiyopatik pulmoner fibrozis hastalarında yürütülen randomize faz 2a çalışmasının sonuçları 2025 yılında Nature Medicine dergisinde yayımlandı. Bu çalışma, yapay zeka ile keşfedilen ve tasarlanan bir molekülün klinik araştırmalarda ulaştığı önemli aşamalardan biri olarak değerlendiriliyor” dedi.

Yapay zekanın artık uygulanabilir bir ilaç araştırma teknolojisine dönüştüğünü ifade eden Prof. Dr. Ece, “Artık yalnızca bilgisayar ortamında başarılı görünen modellerden söz etmiyoruz. Sentezlenen, biyolojik deneylerde test edilen ve klinik araştırma aşamasına ulaşan moleküller bulunuyor. Bu durum, yapay zekâ destekli ilaç tasarımının geleceği açısından son derece önemlidir” ifadelerini kullandı.

'BİLGİSAYARDA BAŞARILI OLMASI YETERLİ DEĞİL'

Yapay zekanın sunduğu sonuçların doğrudan ilaç olarak kabul edilemeyeceği uyarısında bulunan Prof. Dr. Ece, bilgisayar ortamındaki tahminlerin deneysel çalışmalarla doğrulanmasının zorunlu olduğunu belirtti.

Ece, “Yapay zeka tarafından önerilen bir molekülün bilgisayarda güçlü görünmesi, onun güvenli ve etkili bir ilaç olduğu anlamına gelmez. Molekülün sentezlenmesi, hücre ve doku deneylerinde test edilmesi, hayvan çalışmaları ile klinik araştırmalardan geçmesi gerekir. Yapay zekâ, bu uzun yolculuğun başlangıç aşamasını daha bilinçli ve verimli hâle getiren bir karar destek aracıdır” diye konuştu.

'YERLİ İLAÇ İÇİN DİSİPLİNLER ARASI ÇALIŞMA ŞART'

Yerli ilaç geliştirilmesi için biyoloji, kimya, tıp gibi alanlardan uzmanlarının birlikte çalışması gerektiğini belirten Prof. Dr. Ece, şu değerlendirmede bulundu:

“Yapay zeka tek başına ilaç geliştiremez. Doğru biyolojik hedefi belirleyecek bilim insanlarına, molekülü tasarlayacak uzmanlara, sentez laboratuvarlarına ve biyolojik test altyapısına ihtiyaç vardır. Üniversitelerin, araştırma merkezlerinin, teknoparkların ve ilaç sanayisinin ortak hareket etmesi hâlinde Türkiye’nin özgün ilaç geliştirme kapasitesi önemli ölçüde güçlenebilir.”

Yapay zekanın etkin kullanılması için nitelikli veri ve uzman insan kaynağının kritik önem taşıdığını vurgulayan Prof. Dr. Ece, “Teknolojinin gücü, onu kullanan bilim insanının bilgisi ve yönelttiği doğru sorularla ortaya çıkar. Hedefimiz yalnızca yapay zekâyı kullanan değil, kendi modellerini, moleküllerini ve teknolojisini geliştiren bir ülke olmak olmalıdır” dedi.