Veba salgınının küresel çapta yaşanması mümkün mü? Haberler

Geçtiğimiz hafta cuma günü, Sibirya'da bir kadın, "nedeni belirlenemeyen" zatürreden hayatını kaybetti.

Rus medyası, yaklaşık 200 kişinin karantinaya alındığını bildirdi. Yetkililer endişeleri hızla yatıştırdı, ancak internette spekülasyonlar yayılmaya devam ediyor.

28 yaşındaki Darya Shipilova adlı kadın, Sibirya'nın İrkutsk bölgesindeki Veba ile Mücadele Enstitüsü'nde çalışıyordu.

Doğrulanamayan haberlere göre, kadın ya veba bakterisi içeren bir test tüpünü kırdıktan sonra ya da Moğolistan sınırındaki Buryatya bölgesine yaptığı bir saha gezisinden sonra zatürre benzeri semptomlarla hastalandı.

Bu bölgede veba, yaban hayvanları arasında endemik bir hastalık.

Şu an itibariyle Shipilova'nın ölüm nedeni resmi olarak doğrulanmadı ve testlerin devam ettiği bildiriliyor.

Ancak bir şey açık. Uzmanlar, bu vakanın küresel bir salgına yol açmasının muhtemel olmadığını söylüyor. İşte nedeni.

Veba, Yersinia pestis bakterisi tarafından yayılan bir hastalık. Klinik olarak üç formu var: Bubonik (hıyarcıklı) veba, pnömonik veba ve septisemik veba.

Bubonik veba, en yaygın türü ve enfekte pirelerin ısırıklarıyla yayılıyor.

İnsan vücuduna girdikten sonra bakteri lenf düğümlerine gidiyor ve kasık, boyun ve koltuk altlarında 'bubon' adı verilen ağrılı yaralara neden oluyor.

Vebanın insandan insana bulaşması nadir ancak bakteri kana yayılarak septisemik vebaya veya akciğerlere yayılarak pnömonik vebaya neden olabilir.

Diğer veba türlerinden farklı olarak, pnömonik veba, bir kişi öksürdüğünde veya hapşırdığında havaya salınan küçük damlacıklar yoluyla kişiden kişiye bulaşabilir.

Pnömonik veba, erken tedavi edilmediği takdirde genellikle ölümcül ve maruz kalma anından semptomların başlamasına kadar geçen süre 24 saat kadar kısa olabilir.

Bubonik ve pnömonik veba kaynaklı Kara Ölüm, 14. yüzyılda Avrupa'da 25 milyondan fazla insanı öldürerek nüfusun üçte bir ila üçte ikisini yok etti.

Bu salgın, yeni açılan ticaret yolları ve gemilerle tahıl ve un gibi malların ithalatı sayesinde mümkün oldu.

Ancak modern koşullar vebanın yayılması için çok daha elverişsiz.

Öncelikle, Yersinia pestis'in pnömonik formu tedavi edilmediği takdirde neredeyse hep ölümcül olsa da günümüzde yaygın olarak bulunan basit antibiyotiklerle üstesinden gelinebiliyor.

Oxford Üniversitesi'nden yoksullukla ilişkili bulaşıcı hastalıklar profesörü Piero Olliaro, "Veba için çok iyi sonuç veren iki tedavi yöntemimiz var" diyor.

2025 yılında Olliaro ve meslektaşları, Madagaskar'da veba tedavisine yönelik ilk randomize kontrollü çalışmayı yayınladılar.

Çalışma, iki antibiyotiğin veba tedavisinde % 92 oranında etkili olduğunu gösterdi. Vebanın zatürreye dönüştüğü az sayıda vakada bile, hızlı tedavi ile hastaların % 85'i iyileşti ve hayatta kaldı.

Veba salgınının çok düşük bir ihtimal olmasının bir diğer nedeni de Covid-19 virüsünün aksine, pnömonik vebanın ancak belirtiler başladıktan sonra yayılabilmesi.

Bu genellikle 24 saat içinde gerçekleşiyor. Belirtiler şiddetli ve belirgin. Bu, herhangi bir vakanın bulaşma gerçekleşmeden önce hızla tespit edilebileceği, izole edilebileceği ve tedavi edilebileceği anlamına geliyor.

Birmingham Üniversitesi'nden viral immünoloji doçenti Zania Stamataki, "İnsanların uçağa binip seyahat ettiğini ve her yerde yeni enfeksiyonlar gördüğünü fark edersek, bunu gözden kaçırmamız mümkün değil" diyor.

Oldukça hızlı bir şekilde fark edileceğini belirtiyor.

Dünya Sağlık Örgütü'ne göre, hastaların tüm temaslıları tespit edildi ve takip ediliyor. Şu anda hiçbirinde hastalık belirtisi görülmüyor.

Bu uygulama, ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi'nin (CDC) halk sağlığı tavsiyeleriyle uyumlu.

Merkez, risk altında olduğu düşünülen kişilerin tespit edilerek izlenmesi, taranması, karantinaya alınması ve antibiyotik verilmesini öneriyor.

Dünya Sağlık Örgütü sözcüsü Christian Lindmeier, 6 Ekim Salı günü örgütün ilk risk değerlendirmesini açıkladı.

Riskin "İrkutsk için orta ila düşük, Rusya Federasyonu genelinde düşük ve DSÖ Avrupa bölgesinde çok düşük" olduğunu belirtti.

Genel olarak, laboratuvar ortamında bulaşma son derece nadir bir olay çünkü kazaları önlemek için genellikle titiz protokoller uygulanıyor.

Stamataki, "Bunlar çok özel laboratuvarlar" diyor. "Katman katman koruma var."

Örneğin, Stamataki araştırmacıların tam kişisel koruyucu ekipman giydiğini belirtiyor. Numuneler de yalnızca biyolojik güvenlik kabinleri içinde işleniyor.

Bu güvenlik kabinleri negatif hava basıncı altında çalışıyor, yani hava akışı içeriye ve kullanıcıdan uzağa doğru oluyor.

"Bir tüp kırılırsa, kabinin içinde kırılır ve kullanıcı korunmuş olur" diyor.

Stamataki, bir tüpü taşırken bile tüpün ikincil bir muhafaza kabında bulunduğunu açıklıyor.

Ayrıca teknisyenlerin bu tür laboratuvarlarda çalışmadan önce yoğun bir eğitimden geçtiğini belirtiyor.

14. yüzyılda vebanın bu kadar hızlı yayılmasının başlıca nedenlerinden biri, o kötü yaşam koşullarıydı.

Sokaklar atık ve yemek artıklarıyla doluydu ve bu durum, hastalığı taşıyan pireleri barındıran kara sıçanlar için ideal yuvalama alanları oluşturuyordu. İnsanlar birbirlerine çok yakın yaşıyorlardı ve tüccarlar aylarca sıkışık gemilerde zaman geçiriyorlardı. Bu koşullar artık dünyanın büyük bir bölümünde mevcut değil.

Bununla birlikte, vebanın sadece tarihsel bir hastalık olmadığını belirtmek önemli. Veba, Afrika, Asya, Güney Amerika ve hatta ABD'deki kemirgen popülasyonlarında endemik.

Her yıl insanlarda da vakalar görülüyor. Örneğin, ABD'de her yıl ortalama yedi veba vakası bildiriliyor.

Dünyanın bazı bölgelerinde, zatürreye bağlı vebanın insandan insana bulaştığı lokal salgınlar da yaşanıyor.

2017'de Madagaskar'da yaşanan salgın 2417 vakaya ve 209 ölüme yol açmıştı. Ancak Olliaro, bu salgının sona ermesinin, veba salgınlarının genellikle sınırlı kaldığının ve genellikle pandemiye dönüşmediğinin kanıtı olduğunu belirtiyor.

Ancak, veba salgınının gerçekten küresel bir yayılım göstermesi muhtemel olmasa da bu vebanın tedavisine ve önlenmesine yatırım yapmamamız gerektiği anlamına gelmiyor.

Olliaro, "Küresel ölçekte çok fazla insanı etkilemeyebilir ancak yine de acıya neden oluyor" diyor.

"Önemli bir hastalık, bu yüzden vebanın varlığını unutmamalıyız."