Ülkenin 30 bin barajı tek tek sökülüyor Sözcü Gazetesi

Amerika Birleşik Devletleri'nde 2025 yılında 30 eyalette tam 100 baraj kaldırıldı. Bu projeler, 4.893 milden (yaklaşık 7.875 kilometre) fazla nehir uzunluğunu yeniden birbirine bağladı. American Rivers'ın raporuna göre bu, ABD'de tek bir yılda baraj kaldırılmasıyla yeniden birbirine bağlanan en uzun nehir mesafesi oldu.

Yıllardır, hatta bazı bölgelerde yüzyıllardır nehirlerin doğal akışını kesen yapılar birer birer ortadan kaldırılırken, suyun yeniden serbestçe akmasının önündeki engeller de kalkmaya başladı. Bunun etkisi yalnızca nehirlerin akışında görülmüyor. Balıklar yeniden ulaşamadıkları bölgelere çıkabiliyor, yaban hayatı için yeni yaşam alanları oluşuyor ve bazı bölgelerde sel riski azalıyor.

Neden eski barajlar kaldırılıyor?

ABD'nin ulusal envanterinde 500 binden fazla baraj bulunuyor. Bunların önemli bir bölümü artık inşa edildikleri dönemdeki işlevlerini yerine getirmiyor. Bazıları elektrik üretmiyor, bazıları su sağlamıyor, bazıları ise artık herhangi bir pratik amaca hizmet etmiyor.

Buna karşın bu yapılar yaşlandıkça hem güvenlik hem de çevre açısından yeni sorunlar ortaya çıkarabiliyor.

Barajlar nehrin doğal akışını değiştirdiğinde balıkların yukarı havzadaki yumurtlama alanlarına ulaşması engellenebiliyor. Barajların arkasında biriken su ise daha sıcak ve durgun hale gelebiliyor. Eski ve hasarlı yapılar, özellikle şiddetli yağışlarda güvenlik ve sel riski de oluşturabiliyor.

American Rivers'ın verilerine göre 2025'te tamamlanan 100 baraj kaldırma projesinin 59'unda temel gerekçe ekolojik restorasyondu. 37 projede yapının eskimesi veya hasar görmesi, 20 projede ise güvenlik endişeleri gerekçe olarak gösterildi.

En fazla baraj Pensilvanya'da kaldırıldı

2025'te 14 barajın kaldırıldığı Pensilvanya, ABD'de en fazla baraj kaldıran eyalet oldu. Eyalette 1912'den bu yana belgelenmiş toplam 433 baraj kaldırma projesi bulunuyor.

Kuzeydoğudaki Massachusetts'te 11, Vermont'ta ise 9 baraj kaldırıldı. Bu eyaletlerde eski ve yetersiz yapıların yanı sıra seller ve yol-akarsu geçişleriyle ilgili sorunlar da projelerin hız kazanmasında etkili oldu.

Bazı projelerin etkisi, yalnızca bir barajın ortadan kaldırılmasından çok daha geniş bir alana yayıldı.

Tek bir baraj kaldırıldı, 99 mil nehir yeniden bağlandı

Iowa'daki Winnebago Nehri üzerinde bulunan Forest City Barajı'nın kaldırılması bunun dikkat çekici örneklerinden biri oldu. Proje, balıkların ulaşabileceği 99 millik nehir bölümünü yeniden birbirine bağladı.

Aynı zamanda kuzey turnasının üremesi için sulak alanlara erişim sağlandı ve yakındaki bir parkın sel riskinin azaltılmasına katkıda bulunuldu.

Delaware'deki Brandywine Nehri'nde gerçekleştirilen başka bir proje ise kaybolan bir türü yeniden ortaya çıkardı. Tarihi DuPont Deneysel İstasyon Barajı kaldırıldıktan sonra, yukarı havzada daha önce yapılan çalışmalarla birlikte nehrin doğal yapısı yeniden değişmeye başladı.

Sonuç dikkat çekiciydi: Amerikan alabalığı, 100 yıldan uzun bir süre sonra ilk kez Wilmington'daki Brandywine Nehri'nde yumurtlarken görüldü.

Bu örnek, barajların kaldırılmasının yalnızca suyun önündeki fiziksel bir engeli ortadan kaldırmadığını, nesiller boyunca ulaşılması mümkün olmayan yaşam alanlarını da yeniden erişilebilir hale getirebildiğini gösterdi.

Bazı etkiler günler içinde ortaya çıkıyor

Nehirlerin eski haline dönmesi yıllar süren bir süreç gibi görünse de ilk değişiklikler çok daha hızlı ortaya çıkabiliyor.

American Rivers'a göre bazı böcek türleri baraj kaldırıldıktan yalnızca birkaç gün sonra geri dönebiliyor. Yerli balıklar ise haftalar içinde nesillerdir ulaşamadıkları nehir bölümlerine yeniden çıkabiliyor.

Maine'deki Mill Pond Barajı'nın kaldırılması da daha büyük bir restorasyon projesinin parçasıydı. Çalışmayla denizden gelen balıkların yaklaşık 2.429 dönümlük alana ve 75 mil uzunluğundaki akarsuya ulaşmasının önü açılmak istendi.

Bu alanın yılda bir milyondan fazla yetişkin ringa balığına ev sahipliği yapabileceği belirtiliyor. Ringa balıkları ise kartallardan balinalara kadar çok sayıda canlı için önemli bir besin kaynağı oluşturuyor.

Bazı barajlar güvenlik nedeniyle de kaldırıldı

Virginia'daki Georges Mill Barajı'nın kaldırılmasının arkasında ise hem ekolojik hem de doğrudan insan güvenliğiyle ilgili nedenler vardı.

Güney Mayo Nehri üzerindeki barajın bulunduğu bölgede yıllar içinde yedi kişi boğularak hayatını kaybetmişti. Yapının kaldırılmasıyla hem nesli tehlike altındaki turuncu yüzgeçli balıkların nehir boyunca hareket etmesinin kolaylaştırılması hem de tehlikeli bölgenin ortadan kaldırılması amaçlandı.

Yerli topluluklar da projelere katılıyor

Baraj kaldırma çalışmaları bazı bölgelerde yalnızca çevresel restorasyon anlamına gelmiyor. Yerli toplulukların kültürel bağları da projelerin önemli bir parçasını oluşturuyor.

Kaliforniya'da Klamath Nehri yakınındaki Jenny Creek Barajı'nın kaldırılmasına Trout Unlimited ve eyaletin Balık ve Yaban Hayatı Departmanı katılırken, Yurok Kabilesi ve Shasta Kızılderili Ulusu da temizlik ve kültürel izleme çalışmalarında yer aldı.

Utah'taki Zion Ulusal Parkı'nda kaldırılan Sinawava Tapınağı Barajı da Virgin Nehri'nin restorasyon çalışmalarının bir parçasıydı.

Hedef 2050'ye kadar 30 bin baraj

American Rivers, 2025'teki 100 barajlık rekorun ardından hedefi çok daha ileri taşıyor. Kuruluş, 2050 yılına kadar 30 bin barajın kaldırılmasını hedefliyor.

ABD'deki yüz binlerce barajın önemli bölümünün yaşlanmasıyla birlikte tartışma artık yalnızca eski yapıların korunup korunmayacağıyla sınırlı değil. Nehirlerin doğal akışının yeniden sağlanması, balıkların kaybettikleri yaşam alanlarına dönmesi, sel risklerinin azaltılması ve güvenli olmayan yapıların ortadan kaldırılması da giderek daha fazla gündeme geliyor.

2025'te kaldırılan 100 baraj ise bu dönüşümün ABD'de şimdiye kadarki en büyük yıllık adımlarından birini oluşturdu.