Türkiye’nin demografik dönüşüm raporu açıklandı: Doğurganlık tarihin en düşük seviyesinde

İLKE Vakfı Toplumsal Düşünce ve Araştırmalar Merkezi (TODAM) tarafından hazırlanan “Toplumun Görünümü 2025: Demografik ve Toplumsal Dönüşüm” başlıklı rapor yayımlandı. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) başta olmak üzere ulusal ve uluslararası veri kaynaklarına dayanan çalışma, Türkiye’nin toplumsal yapısında yaşanan değişimleri çok boyutlu şekilde ele aldı. Raporda nüfus, aile, sağlık, eğitim, ekonomi, çalışma hayatı, refah, göç, hukuk, kültür ve çevre başlıklarında güncel göstergeler değerlendirildi.

Araştırmaya göre Türkiye nüfusu 2025 yılı sonunda 86,1 milyona ulaşırken nüfus artış hızı binde 5 seviyesinde kaldı. Toplam doğurganlık hızı ise 1,42’ye gerileyerek Cumhuriyet tarihinin en düşük seviyesine indi. Türkiye, son on yılda doğurganlık hızının en hızlı düştüğü ülkeler arasında yer aldı. Rapor, demografik dönüşümün eğitimden sağlığa, ekonomiden sosyal güvenlik sistemine kadar geniş bir alanda etkiler oluşturduğuna işaret etti.

NÜFUSTA YAŞLANMA HIZ KAZANDI

Rapora göre Türkiye nüfusunun ortanca yaşı 34,9’a yükseldi. Beş yaş altı nüfusun toplam nüfus içindeki payı yüzde 5,6 ile tarihinin en düşük seviyesine geriledi. Yaşlı bağımlılık oranı yüzde 16,2’ye çıktı.

Doğumların yüzde 43’ü 30 yaş üstü annelerden, yüzde 16’sı ise 35 yaş üstü annelerden gerçekleşti. Annelerin ortalama doğum yaşı 29,3 olarak kaydedildi. Yükseköğretim mezunu kadınlarda doğurganlık oranı ise 1,22 çocuğa kadar düştü.

HANELER KÜÇÜLÜYOR, TEK KİŞİLİK YAŞAM ARTIYOR

Türkiye’de ortalama hanehalkı büyüklüğü 2010 yılında 3,84 kişi iken 2025 yılında 3,08 kişiye geriledi. Toplam hane sayısı yaklaşık 27 milyona yükselirken nüfusun daha küçük yaşam birimlerine bölündüğü tespit edildi.

Her beş haneden birinin tek kişilik olduğu belirtilen raporda, tek kişilik hanelerin oranının yüzde 20,5’e ulaştığı ifade edildi. Tek ebeveynli ailelerin oranı yüzde 11,3’e yükselirken, eşler ve çocuklardan oluşan çekirdek ailelerin oranı yüzde 37,5’e geriledi.

Türkiye’de yalnız yaşayan yaşlı sayısı 1 milyon 836 bine ulaşırken bu grubun yaşlı nüfusun yüzde 19’unu oluşturduğu belirtildi.

EVLENME AZALDI, BOŞANMA ARTTI

Rapora göre evlenme hızında düşüş sürerken boşanma oranlarında yükseliş yaşandı. Evlenme hızı 2005 yılında binde 9,37 seviyesindeyken 2025 yılında binde 6,43’e düştü.

Boşanmış nüfus ise 2010 yılında 1 milyon 560 bin seviyesindeyken 2025 yılında 3 milyon 570 bine yükseldi. Kaba boşanma hızı da binde 1,41’den binde 2,26’ya çıktı. Buna karşın Türkiye’nin kaba evlenme hızının OECD ortalamasının üzerinde olduğu vurgulandı.

SAĞLIKTA YAŞAM SÜRESİ ARTIYOR

Doğuşta beklenen yaşam süresi 78,1 yıla yükselirken sağlıklı yaşam beklentisi 57,6 yılda kaldı. Raporda iki gösterge arasındaki yaklaşık 20 yıllık farkın kronik hastalıklar ve bakım ihtiyacına işaret ettiği belirtildi.

Kişi başına yıllık hekime müracaat sayısının 12,2’ye ulaştığı belirtilen çalışmada, bu seviyenin OECD ortalamasının yaklaşık iki katı olduğu kaydedildi. Türkiye’nin aktif yaşlanma endeksi ise 29,7 olarak hesaplandı. Avrupa Birliği ortalaması ise 36,8 seviyesinde gerçekleşti.

YÜKSEKÖĞRETİM MEZUNU ORANI DÖRT KATINA ÇIKTI

25-29 yaş grubunda yükseköğretim mezunu oranı 2008 yılında yüzde 11,8 seviyesindeyken 2024 yılında yüzde 45,9’a yükseldi.

Yükseköğretimde brüt okullaşma oranı yüzde 100,6’ya ulaşırken net okullaşma oranı yüzde 46,3 seviyesinde kaldı. Raporda iller arasında belirgin eğitim farklılıklarının sürdüğü belirtilerek yükseköğretim mezunu oranının Ankara’da yüzde 32,5, Ağrı’da ise yüzde 12,8 olduğu aktarıldı.

EKONOMİ BÜYÜDÜ, GELİR EŞİTSİZLİĞİ SÜRDÜ

Rapora göre Türkiye ekonomisi 2025 yılında yüzde 3,6 büyüdü. Kişi başına düşen gayrisafi yurt içi hasıla 18 bin 40 dolara ulaştı.

Yıllık enflasyon yüzde 31’e gerilerken konut harcamalarındaki artış yüzde 49,5 olarak gerçekleşti. İhracat 273,4 milyar dolara ulaşırken dış ticaret açığı yüzde 11,9 artışla 92 milyar dolara yükseldi.

En yüksek gelir grubundaki yüzde 20’lik kesimin toplam gelirin yüzde 48,1’ini aldığı belirtilirken, en düşük gelir grubundaki yüzde 20’nin payının yüzde 6,4 seviyesinde kaldığı kaydedildi.

ÇALIŞMA HAYATINDA KAYIT DIŞILIK DEVAM EDİYOR

İşsizlik oranı yüzde 8,5 seviyesine gerilerken istihdam oranı yüzde 49,1 olarak gerçekleşti. İşgücüne katılım oranı ise yüzde 53,5 ile en yüksek seviyelerini korudu.

Yaklaşık 8 milyon kişinin kayıt dışı çalıştığı belirtilen raporda her dört çalışandan birinin kayıt dışı istihdam edildiği ifade edildi. Türkiye’de haftalık ortalama çalışma süresi 43,2 saat olarak hesaplandı. OECD ortalaması ise 36 saat seviyesinde bulunuyor.

NİTELİKLİ GENÇ NÜFUSTA NET GÖÇ VERİLİYOR

Rapor, Türkiye’nin özellikle 20-34 yaş aralığındaki nitelikli nüfus açısından net göç veren ülke konumuna geldiğini ortaya koydu.

İç göç hareketlerinde kadınların 1,4 milyonu aşan hareketlilikle öne çıktığı belirtilirken, yüksek yaşam maliyetlerinin büyükşehirlerden tersine göçü tetiklediği ifade edildi. Doğu ve İç Anadolu bölgelerinde nüfus kaybının sürdüğü kaydedildi.

CEZAEVİ NÜFUSU 383 BİNE ULAŞTI

Hukuk başlığında yer alan verilere göre ceza infaz kurumlarındaki hükümlü ve tutuklu sayısı son sekiz yılda yüzde 91 artarak 383 bine ulaştı.

Anayasa Mahkemesi’nin ihlal kararlarının yüzde 71,2’sinin makul sürede yargılanma hakkıyla ilgili olduğu belirtilirken, arabuluculuk ve uzlaştırma uygulamalarının yaklaşık 2 milyon dosyanın mahkemeye taşınmadan sonuçlandırılmasını sağladığı aktarıldı.

KÜLTÜR HARCAMALARI 408 MİLYAR LİRAYI AŞTI

Türkiye’de kültür harcamaları 2024 yılında 408 milyar lirayı aştı. Kültürel istihdam 957 bin kişiye ulaşırken kültürel sektörlerin oluşturduğu katma değer 188 milyar lira olarak hesaplandı.

Müze ve ören yeri ziyaretçi sayısının 61 milyonu, tiyatro seyircisi sayısının ise 8 milyonu aştığı belirtilen raporda, kültürel faaliyetlerin büyükşehirlerde yoğunlaşmaya devam ettiği vurgulandı.

ÇEVRE GÖSTERGELERİ ALARM VERİYOR

Raporda çevre ve enerji alanındaki göstergeler de değerlendirildi. Sera gazı emisyonlarının 1990 yılında 228,4 milyon ton seviyesindeyken 2024 yılında 584,5 milyon tona yükseldiği belirtildi.

Toplam emisyonların yüzde 71,7’sinin enerji kaynaklı olduğu kaydedilirken, çevre harcamalarının yüzde 58,8’inin atık yönetimine ayrıldığı, iklim değişikliğiyle mücadeleye ayrılan payın ise yüzde 2’nin altında kaldığı ifade edildi.