Tunus ta elektrik gitti, su kesildi, siyasetin sigortası da attı Dış Haberler

Ülkede uzun süredir devam eden ekonomik ve toplumsal sorunlara bu kez çok daha doğrudan hissedilen bir kriz eklendi.

Elektrik kesintilerinin saatler sürmesi, içme suyunun bazı bölgelerde günlerce hatta haftalarca verilememesi, sağlık hizmetlerinden üretime kadar pek çok alanı etkiledi. Krizin büyümesine rağmen resmi makamların uzun süre kapsamlı bir açıklama yapmaması ise tepkiyi daha da artırdı.

Sıcak hava vurdu, sistem çöktü

Tunus, Temmuz ortasından itibaren yoğun bir sıcak hava dalgasının etkisine girdi. Yaz aylarında yüksek sıcaklıklar ülkede olağan kabul edilse de 2026 yazını farklılaştıran unsur, sıcaklığın elektrik sistemindeki ciddi aksaklıklarla aynı anda yaşanması oldu. Ülkenin hemen hemen bütün bölgelerinde uzun süreli ve tekrarlanan elektrik kesintileri kaydedildi.

Kesintiler yalnızca evleri etkilemedi. Sağlık merkezleri, kamu kurumları, fabrikalar, çiftlikler ve ticari işletmeler de elektrik sıkıntısından zarar gördü. Bazı hastaların yaşamını yitirdiği, kümes hayvancılığı sektöründe ciddi kayıplar yaşandığı, deniz ürünleri ve soğukta muhafaza edilmesi gereken gıdaların bozulduğu, sanayi üretim zincirlerinin aksadığı ve kamu hizmetlerinin sekteye uğradığı bildirildi.

Elektrik sistemindeki sorun, su krizini de büyüttü. Pompalama ve dağıtım istasyonlarının çalışmasında yaşanan sıkıntılar nedeniyle çok sayıda kent ve mahallede içme suyu kesildi. Bazı bölgelerde suya erişim birkaç günlük değil, haftalara yayılan bir probleme dönüştü.

Resmi açıklama gecikti, şüphe büyüdü

Krizin en dikkat çekici yönlerinden biri, ilk günlerde hükümet cephesinden neredeyse hiçbir ayrıntılı açıklamanın gelmemesi oldu. Tunus Elektrik ve Gaz Şirketi, kentler ve mahalleler arasında dönüşümlü kesintiler uygulanacağını duyurmakla yetindi ve bu uygulamanın “elektrik sisteminin güvenliği ile sürdürülebilirliğini korumayı” amaçladığını açıkladı.

Cumhurbaşkanı Kays Said ise yaklaşık on günlük sessizliğin ardından yaptığı açıklamada elektrik ve su kesintileri ile yangınları “olağan dışı olaylar” olarak nitelendirdi. Said, devletin vatandaşlara eziyet etmeye ve ülkedeki durumu kışkırtmaya çalışanlara karşı sessiz kalmayacağını söyledi. Ancak bu sözlerle kimi ya da hangi yapıları kastettiğini ve bunların elektrik krizindeki rolünün ne olduğunu açıklamadı.

Bu yaklaşım, krizin nedenlerine ilişkin teknik ve ekonomik açıklama bekleyen kesimlerde yeni soru işaretlerine yol açtı. Elektrik kesintilerinin “yük azaltma” amacıyla yapıldığına yönelik şirket duyuruları, üretim kapasitesinin özellikle aşırı sıcaklarda yükselen tüketim talebini karşılayamadığını ortaya koydu.

Geçici arıza değil, yapısal sorun

Tunus’un daha önce elektrik kesintileri yaşadığı dönemler olmuştu ancak bunlar genellikle sınırlı bölgelerde ve kısa süreli meydana gelmişti. 2026 yazındaki kesintilerin ülke genelinde uzun süreli ve tekrarlanan bir niteliğe kavuşması, sorunun yalnızca geçici bir teknik arızadan ibaret olmadığı değerlendirmelerini güçlendirdi.

Sıcak hava dalgasının şiddeti azaldıktan sonra da daha düşük yoğunlukta kesintilerin devam etmesi, elektrik üretim kapasitesi, altyapı yatırımları ve enerji planlaması konusunda ciddi yapısal sorunların bulunduğunu gösterdi. Uzmanlara göre çözüm, yalnızca günlük yük azaltma uygulamalarında değil; elektrik altyapısının yenilenmesi, mali kaynak yaratılması ve alternatif enerji yatırımlarının artırılmasında aranmalı.

Enerji güvenliği konusu Tunus açısından giderek stratejik bir meseleye dönüşüyor. Küresel enerji fiyatlarındaki artış, bölgesel istikrarsızlık ve kamu şirketlerinin mali sorunları göz önüne alındığında, ülkenin orta ve uzun vadeli enerji planlaması yapması gerektiği belirtiliyor.

Sokakta önce su ve elektrik vardı

Elektrik ve su kesintilerinin uzaması, güneydoğudaki bazı kentlerde gece protestolarının başlamasına yol açtı. Kısa sürede ülkenin başka bölgelerine yayılan gösterilerde protestocular lastik yaktı, bazı yolları trafiğe kapattı ve elektrik ile içme suyunun düzenli biçimde sağlanmasını istedi.

İlk protestolarda siyasi sloganlardan çok kamu hizmetlerine yönelik talepler öne çıktı. Göstericiler elektrik ve su kesintilerinin sona ermesini, hizmetlerin iyileştirilmesini ve hükümetin yaşanan krize ilişkin kamuoyuna açıklama yapmasını talep etti. Güvenlik güçleri protestolara büyük ölçüde izleyici kaldı. Başkentte, bazı büyük kentlerde ve kimi yoksul mahallelerde sınırlı müdahaleler yaşansa da geniş çaplı çatışmalar meydana gelmedi.

Sonra slogan değişti

Ancak başkent Tunus’ta düzenlenen ve sivil “Nefes” hareketinin çağrısıyla gerçekleştirilen gösteri, protestoların siyasi boyuta taşındığı dönüm noktalarından biri oldu. Özgürlüklerin savunulmasını ve demokratik sürecin yeniden kurulmasını talep eden harekete özellikle gençlerin yoğun katılım gösterdiği bildirildi.

Cumhurbaşkanı Kays Said’in anayasal düzene müdahalesinin beşinci yıldönümünde gerçekleştirilen gösteride “Git” ve “Halk rejimin düşmesini istiyor” sloganları atıldı. Bağımsız isimler, siyasi partiler ve farklı ideolojik çizgilerden grupların aynı gösteride buluşması dikkat çekti. Göstericiler yalnızca elektrik ve su krizinin çözülmesini değil, mevcut yönetimin ayrılmasını, tutukluların serbest bırakılmasını, demokratik sürecin yeniden tesis edilmesini ve ülkedeki ekonomik sorunlara kapsamlı çözümler bulunmasını istedi.

Kriz yalnızca elektrikte değil

Tunus’un son yıllarda karşı karşıya kaldığı ekonomik sorunlar elektrik kriziyle sınırlı değil. Ülkede daha önce ekmek, bitkisel yağ, şeker ve kahve gibi temel tüketim ürünlerinde arz sıkıntıları yaşandı. Tüketici fiyatlarında yüksek oranlı artışlar görülürken, kırmızı et fiyatlarının 2021-2026 döneminde yaklaşık üç katına çıktığı belirtildi.

İlaç tedarikinde de ciddi sorunlar yaşanıyor. Kronik hastalıkların tedavisinde kullanılan ilaçlar ile kanser ilaçlarının bazı dönemlerde bulunamadığı, kamu hastanelerindeki hizmet kalitesinin gerilediği ifade ediliyor. Özel eczanelerin ise sağlık sigortası fonunun mali yükümlülüklerini yerine getirmemesi nedeniyle mevcut anlaşmaları uygulamakta zorlandığı bildiriliyor. Su, elektrik, ulaştırma, demiryolları, havayolu, ilaç tedariki ve tahıl yönetimi gibi temel alanlarda faaliyet gösteren kamu kuruluşlarının önemli bölümünde borç yükü, mali kaynak eksikliği, yatırım yetersizliği ve kötü yönetim sorunları yaşanıyor. Bu durum, devletin temel kamu hizmetlerini sürdürülebilir biçimde sağlayıp sağlayamayacağı tartışmasını büyütüyor.

Sorun eski, kriz yeni değil ama daha ağır

Tunus’un bugünkü ekonomik ve toplumsal sorunlarının tamamının Kays Said döneminde ortaya çıkmadığı biliniyor. Birçok problemin kökeni onlarca yıl öncesine, ülkenin ekonomik tercihlerine, kalkınma politikalarına ve kamu yönetimindeki kronik aksaklıklara kadar uzanıyor.

Buna karşılık eleştirmenler, Said’in yönetimi tek elde toplamasından sonra sorunların çok daha hızlı ağırlaştığını savunuyor. Siyasi partilerin, sendikaların ve toplumsal örgütlerin sistem içindeki etkisinin azaltılması, parlamentonun denetim kapasitesinin zayıflatılması ve uzman kadroların dışlanmasının kriz yönetimini zorlaştırdığı ileri sürülüyor.

İktidarın ekonomik problemlerin sorumluluğunu sık sık “hainler”, “ajanlar”, “hırsızlar” veya “komplocular” olarak tanımladığı kesimlere yükleyen söylemi de eleştirilerin merkezinde bulunuyor. Muhalif çevrelere göre bu yaklaşım sorunların teknik ve ekonomik nedenlerini çözmek yerine siyasi suçlama dilini öne çıkarıyor.

“Sistem yıkıldı ama yenisi kurulamadı”

Son beş yılda Yüksek Yargı Konseyi, Bilgiye Erişim Kurumu, Ulusal Yolsuzlukla Mücadele Kurumu ve belediye meclisleri gibi birçok denetim ve yönetişim mekanizmasının etkisiz hale getirildiği veya yeniden yapılandırıldığı belirtiliyor. Ancak bunların yerine aynı işlevi görecek güçlü ve bağımsız kurumların oluşturulamadığı yönünde eleştiriler bulunuyor.

Yolsuzlukla mücadele ve “yağmalanan paraların” geri alınması gerekçesiyle çok sayıda iş insanı ve siyasetçi hakkında soruşturmalar yürütülürken “cezai uzlaşma” mekanizması oluşturuldu. Buna karşın bütçe açığı, bölgesel kalkınma ve kamu hizmetleri gibi temel sorunlarda belirgin bir iyileşme sağlanamadığı belirtiliyor. İktidarın geçmişte büyük sağlık kentleri kurulacağı ve ülkenin kuzeyiyle güneyini birbirine bağlayacak yüksek hızlı tren hatlarının yapılacağı yönündeki vaatleri de bugüne kadar gerçekleşmedi. Ulaşım, sağlık, eğitim, tarım, sanayi ve enerji alanlarındaki sorunlar ise büyümeye devam etti.

Destek tabanı daralıyor

Ekonomik krizlerin ağırlaşması ve iktidarın vaatlerini yerine getirememesi, Said’in 2021’deki müdahalesi sırasında sahip olduğu toplumsal desteğin de zayıflamasına neden oldu. Daha önce Cumhurbaşkanı’na destek veren veya tarafsız kalan bazı siyasi ve toplumsal yapılar zamanla muhalif pozisyona geçti.

Halk Hareketi, Tunus Genel İşçi Sendikası ve Tunus İnsan Hakları Savunma Birliği gibi yapıların tutumunda yaşanan değişiklikler bu dönüşümün göstergeleri arasında değerlendiriliyor. Said yanlılarının başkentte gerçekleştirdiği etkinliklere katılımın geçmişe kıyasla sınırlı kalması da toplumsal desteğin eski gücünde olmadığı yönündeki değerlendirmeleri besliyor.

Asıl soru: Elektrik krizi mi, yönetim krizi mi?

Tunus’taki geçim ve hizmet sorunlarının birbiriyle bağlantılı olması nedeniyle elektrik krizinin yalnızca enerji sektörünün problemi olarak ele alınamayacağı belirtiliyor. Ekonomik sıkıntılar, kamu yönetimi, siyasi sistem ve toplumsal hoşnutsuzluk aynı kriz zincirinin parçaları haline geliyor.

Cumhurbaşkanı Said’in yönetim anlayışının değişeceğine ilişkin güçlü bir işaret bulunmaması ve hükümetin ekonomik sorunları çözme kapasitesine yönelik kuşkular, krizin önümüzdeki dönemde daha da büyüyebileceği beklentisini artırıyor. Seçimlere katılım oranlarının düşük olması nedeniyle daha önce tartışılan siyasi meşruiyet, bu kez yönetimin “sonuç üretme kapasitesi” üzerinden yeniden sorgulanıyor.

Eylül yeni sınav olabilir

Temmuz ayındaki elektrik krizinin şiddetinin azalmasıyla birlikte protestoların temposu da geriledi. Ancak bu durum Tunus’taki temel sorunların ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Özellikle Eylül ayında okulların açılmasıyla birlikte ailelerin yaşam maliyetlerinin artması ve kamu hizmetleri üzerindeki yükün büyümesi yeni toplumsal gerilimleri beraberinde getirebilir.

Ulaşım, enerji, sağlık ve eğitim alanlarında yaşanabilecek yeni sıkıntıların, halk protestolarını yeniden canlandırabileceği değerlendiriliyor. Daha önemlisi, farklı siyasi ve gençlik gruplarının demokratik sürecin yeniden kurulması talebi etrafında ortak hareket etmesinin ilk işaretleri ortaya çıkmış durumda.

Elektrik kesintileri Tunus’ta geçici olarak azalmış olabilir ancak krizin ortaya çıkardığı siyasi tablo ortadan kalkmış değil. Ülkede sorun artık yalnızca elektriğin ne zaman geleceği veya musluktan suyun ne zaman akacağı sorusu değil; devletin temel hizmetleri sunma kapasitesinin ve mevcut yönetimin geleceğinin ne kadar sürdürülebilir olduğuna ilişkin daha büyük bir tartışmaya dönüşmüş durumda.

Tunus’ta 2026 yazının bıraktığı en çarpıcı sonuç da belki burada yatıyor: Elektrik birkaç saatliğine kesildiğinde jeneratör devreye girebiliyor, su kesildiğinde tanker bulunabiliyor; ancak devlet yönetimindeki güven kaybının hangi düğmeye basılarak yeniden açılacağı henüz bilinmiyor.