Tunceli’de yarım asır sonra arkeolojik kazı: Terör durdu toprağın altı göründü

Tunceli bölgesindeki ilk arkeolojik çalışmalar, 1968 yılında Keban Baraj Gölü kurtarma kazıları ile başladı. Çemişgezek’teki Pulur Sakyol ve Yeniköy Höyükleri kazıldı. Pertek ilçesi Tozkoparan Höyüğü-Yeniköy Höyüğü hattında paleolitik çakmaktaş ocakları belgelendi. Bu çalışmaların ardından bölgedeki arkeolojik kazıların üzerine adeta bir ölü toprağı atıldı. Yeniköy kazılarından sonra Tunceli, arkeoloji sahnesinden çekildi. 1974 yılında duran kazılar, bölgedeki terör olaylarının sona ermesi ve şehirde 2020 yılında Tunceli Müzesi’nin açılmasının ardından tekrar hayat buldu.

TOZKOPARAN HÖYÜĞÜ’NDE

Özellikle Pertek ilçesinde birinci derece arkeolojik sit alanı olarak tescillenen Tozkoparan Höyüğü’nde kurtarma kazısı başlatıldı. Tunceli Müzesi başkanlığında yürütülen Tozkoparan Höyüğü kurtarma kazısı çalışmalarında Düzce, Munzur, Dicle ve Erzurum üniversitelerinden akademisyenler de danışmanlık yapıyor. Arkeolog ve sanat tarihçilerinden oluşan yaklaşık 15 kişilik ekibin görev aldığı kazıda, tarihi dokuya zarar vermemek için çalışmalar titizlikle sürdürülüyor.

Bölgedeki tarihsel hareketliliği, Tunceli Müzesi yetkilileri ve Tozkoparan Höyüğü kazı ekibinden dinledik: “Bu bölgenin ilk kazısı 1968’de Keban Baraj Gölü kurtarma kazısı. Kazılarda Paleotik Çağ’ın farklı dönemlerinde yaşamış ilk insanların izleri tespit edildi. Yeniköy kazılarından sonra Tunceli arkeolojik olarak sahneden çıktı. 2020 yılında Tozkoparan kazı çalışmaları başladı. Bir höyük kazısı. Tunceli Müzesi’nin 24 Aralık 2020’de resmi açılışı yapıldı. Açıldıktan sonra ilk iş, Kültür ve Turizm Bakanlığı’ndan kazı izni almak oldu. Keban’dan sonra ilk kez burada bir kazı çalışması başladı. 2023’te 6 Şubat depremlerinden sonra kazı durduruldu. Geçen yıl tekrar başladı. Bu yıl da dördüncü sezonuna devam edilecek.

7 BİN YIL ÖNCEYE GİDİYOR

Tozkoparan’da şu an Milattan Önce beşinci binde, Tunceli’de yedi bin yıl öncesine gidiyoruz. Müzedeki eserlerin büyük çoğunluğu kazılardan gelen eserler. 1968 ile 1974 arasında yapılan kazılarda çıkan eserler Elazığ’a gönderilmişti. Tunceli Müzesi açılınca bütün eserler geri geldi.”

ÇOCUK İSKELETİNE DNA TESTİ

İlk kazı yapılan sezon bir çocuk iskeleti bulundu. Mezarında DNA testi yapıldı. Çocuk, M.Ö. 4 bin 300’lere tarihlendi. Neolitik dönemin verilerini taşıyan iskelet, Tunceli Müzesi laboratuvarında incelenmeye alındı. Bize büyük bir acının yaşandığını gösteriyor. O dönemin insanının ritüellerine dair önemli ipuçları sunuyor. Bu çocuğun yerleşim alanının içerisinde gömülü olmasının sebebi, o dönemde çocuğu korumak, o çocuğun acısını beraberinde taşımaktı. Çocuğun hastalıktan ve travmatik bir sebepten öldüğünü düşünüyoruz. En dip tabakada anıtsal bir mimari yapı ortaya çıkarıldı. M.Ö. 5’inci binde bu kadar büyük anıtsal duvarlarla karşılaşmak o dönemlerde karşılaşan bir şey değil. Saray kalıntısı olabilir, dini bir mabet olabilir. Mezar da o yapının içerisinde.

UBEYD’LER TUNCELİ’YE GELMİŞ

Kalkolitik Çağ’ın şu an herhalde başlarındayız. Biraz daha gidilirse, alt tabakada daha erken dönemlere inilebileceği tahmin ediliyor. Şu an Milattan Önce beşinci bine yaklaşılmak üzere. İlginç olan orada Ubeyd seramikleri bulduk. Ubeydler’in (Güney Mezopotamya’da M.Ö. 5 bin 900 -4 bin 300 tarihleri arasında var olmuş bir kültür) Fırat’ın kuzeyine geçtiği bilinmiyordu. O yüzden de referans bir kazı olarak gösteriliyor. İlk kazıya başladığımızda direkt mezarla karşılaştık. Seramikler geldi. İskelet geldi. İskeletin karbonunu yaptık. Karbonunu yaptığında Ubeydler’e denk geldi.

NEOLİTİKLER MUNZURLARA YASLANMIŞ

2017 yılında Tozkoparan Höyüğü’nün 10 kilometre ötesinde, 1650 rakımlı bir alanda neolitikleri bulduk. Arkeolog Mehmet Özdoğan, 80’li yıllarda Van bölgesinde yaptığı yüzey araştırmalarında, ‘Neolitikler Munzurlara yaslanmış olmaları lazım’ demişti. Özdoğan’ın tezi çıkıyor. 2017 yılında bulundu. 2020 yılında da Munzurların ‘Taht Yaylaları’ denilen, Ovacık bölgesinde alanda neolitik taş aletler bulundu. Bu bölge tarihin bütün dönemlerini kesintisiz olarak yaşadı. Arkeolojik olarak her döneme ait izler bulundu ve bulunmaya devam ediliyor.

AVRUPA’DA İLK ÜÇTE

2020’de açılışı gerçekleşen Tunceli Müzesi, 4 blok ve 5 bin 800 metrekare kapalı alandan oluşuyor. 1937 yılında Alman mimarlar tarafından tasarlan askeri amaçlı “Erken Cumhuriyet Dönemi Yapısı”. 2023’te Avrupa Komisyonu himayesinde Avrupa Müze Akademisi tarafından Avrupa’nın en iyi üç müzesinden biri unvanını aldı.

Tunceli Müzesi, “Alevilik”, “Arkeoloji”, “Kütüphane” ve “Etnografya” bölümleriyle ziyaretçilerin ilgi odağı. Müzede yaklaşık 1800 eser ön plana çıkıyor. 1968-1974 yılları arasında Çemişgezek’teki Pulur Sakyol Höyüğü’nde yapılan arkeolojik kazılarda elde edilen 5 bin yıllık ok uçları ve bir balta da müzede.