Trump, ABD yi NATO dan çekebilir mi? Batı ittifakında çatlak derinleşiyor

ABD Başkanı Donald Trump, İran’a yönelik askeri operasyonlar sırasında müttefiklerden beklenen desteğin sağlanmadığını ifade ederek NATO üyeliğinin geleceğini tartışmaya açtı. Trump’ın ittifaka yönelik sert eleştirileri, uzun süredir devam eden görüş ayrılıklarının yeni bir aşamaya taşındığını ortaya koydu.

Trump’ın daha önce de NATO’ya yönelik eleştirilerde bulunduğu bilinirken, son açıklamaları olası bir ayrılığı ilk kez bu kadar güçlü biçimde gündeme getirdi.

NATO, 1949 yılında İgiltere, Fransa, Kanada ve Danimarka dahil 12 üye ülkeyle kuruldu. Türkiye, 1952'de İttifak'a dahil oldu. İttifak kuruluşundan bu yana 32 ülkeye genişledi. Başlangıçtaki temel amaç, Sovyetler Birliği'ne karşı kolektif bir kalkan oluşturmaktı. NATO'nun temelinde, 1930’larda Nazi Almanyası’nın toprak ilhaklarını caydırmada kolektif güvenlik eksikliğinin başarısızlığa yol açtığı görüşü yatıyordu.

NATO’NUN TEMEL İLKESİ VE TARİHSEL SINAMALAR

İttifak'ın 5. maddesinde düzenlenen kolektif güvenlik ilkesi, bir üye ülkeye yapılan askeri saldırıyı tüm üye ülkelere yapılmış saldırı olarak tanımlıyor. Soğuk Savaş dönemi boyunca böyle bir senaryo hiç yaşanmadı. Kolektif güvenlik ilkesinin fiilen gündeme geldiği tek durum, 11 Eylül 2001’de El Kaide’nin New York ve Washington’a düzenlediği terör saldırılarının ardından yaşandı.

Bu saldırılar sonrasında İttifak üyeleri, ABD liderliğindeki operasyonları desteklemek amacıyla Afganistan’a asker gönderdi. NATO tüzüğünde üyelerini böyle bir desteğe zorlayan herhangi bir hüküm bulunmuyordu.

TRUMP’IN ÖFKESİNİ TETİKLEYEN GELİŞMELER

Trump’ın NATO’ya yönelik öfkesini harekete geçiren en önemli faktör, İttifak'ın İran’a karşı yürütülen savaşta ABD’ye destek vermeyi reddetmesi oldu. Trump geçtiğimiz hafta yaptığı bir konuşmada NATO’yu “kağıttan kaplan” olarak nitelendirdi. ABD’nin üyelikten çekilmesinin “yeniden düşünülemeyecek bir şey” olduğunu söyleyen Trump, kararının kesinleştiğini ima etti.

Trump ayrıca İran savaşına verilen desteğin yetersizliğini ve Avrupa’nın Hürmüz Boğazı’nı yeniden açma konusundaki hareketsizliğini gerekçe gösterdi. NATO’nun ABD’yi, ABD’nin Avrupa’yı koruduğu gibi korumayacağını defalarca dile getiren Trump'ın iddialarına karşın, İttifak'ın Afganistan’daki uzun süren savaşa verdiği destek farklı bir tablo ortaya koyuyordu.

Trump ayrıca Avrupa'daki NATO üyelerinin Ukrayna savaşına devam etmek istemesine de karşı çıkıyor. Rusya ile anlaşarak savaşın bitirilmesini savunan Trump, NATO'yu ABD'yi parçası olmadığı bir savaşa çekmekle suçlamıştı.

ABD BAŞKANI'NIN NATO’YA YÖNELİK DERİN DÜŞMANLIĞI

Trump’ın NATO’ya karşı daha derin bir düşmanlık beslediği anlaşılıyor. 2017 yılında NATO'yu "eskimiş" diye tanımlayan Trump, özellikle Avrupa ülkelerini savunma bütçelerine yeterli pay ayırmayarak ABD’yi “soymakla” suçlamıştı. Trump 2024 yılında ise üye ülkeleri, Rusya’ya, savunma harcaması taleplerini karşılamayan herhangi bir Avrupa ülkesine “ne isterlerse onu yapmalarını” söylemekle tehdit etti.

Trump Son olarak ocak ayında, NATO üyeleri Grönland’ı ilhak etme tehdidi nedeniyle alarma geçtiğinde İttifak'la bir çatışmanın eşiğine gelmişti. ABD Başkanı daha sonra bu girişiminden geri adım attı. Ancak Trump’ın Grönland takıntısını tamamen rafa kaldırmadığı tahmin ediliyor.

TRUMP’IN BASKILARI SONUÇ VERDİ Mİ?

Tekrarlanan baskılar sonrasında Avrupalı liderler, Trump’ı kendi taraflarında tutabilmek için yoğun çaba harcadı. Geçen haziran ayında NATO üyeleri, savunma harcamaları hedefini 2025 yılına kadar gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) yüzde 5’ine çıkarmayı kabul etti. On yıl önce bazı ülkelerin GSYH’nin yüzde 2’si gibi daha düşük bir hedefi bile tutturamadığı hatırlatıldı.

NATO Genel Sekreteri ve eski Hollanda Başbakanı Mark Rutte, Trump’ı pohpohlamak için olağanüstü adımlar attı. Rutte, Trump’a ittifakın “babası” diye hitap etti ve “Trump’ın fısıltıcısı” olarak ün kazandı. NATO’nun ABD dışındaki üyelerinin muhalefetine rağmen Rutte, İran savaşına destek verdiğini de açıkladı.

NATO'nun İran savaşındaki rolü ise durumu daha karmaşık hale getirdi. Trump, NATO'yu savaşa dahil edemese de İttifak'ı dağıtma tehditleriyle ABD'ye yönelik tepkileri azaltmayı başardı. İngiltere, ABD bombardıman uçaklarının anakarasını ve İran'a yakın bazı askeri üslerini kullanmasına izin verdi. Lübnan ile yakın ilişkileri  bulunan Fransa, İsrail'in yasa dışı işgaline oldukça zayıf tepki verdi. ABSD ve İsrail'in savaş süresince işlediği bazı suçlar ise en azından şimdilik hasır altı edilmiş görünüyor.

NATO Genel Sekreteri Mark Rutte

NATO GERÇEKTEN ‘KAĞITTAN KAPLAN’ MI?

NATO’nun Ukrayna’ya verdiği destek, Rusya’nın işgalini sekteye uğratmada hayati bir rol oynadı. Savaşın başında Rus güçlerinin hızlı ilerleme kaydetmesine karşın, NATO ekipmanlarının Ukrayna'ya sevk edilmesiyle çatışmaların gidişatı değişti. Askeri uzmanlara göre Ukrayna, Rusya'ya karşı savaşını NATO ekipmanları sayesinde sürdürebiliyor.

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, NATO’yu dağıtma veya ABD’den ayırma arzusunu gizlemedi. Bu sonuç, Rusya’nın doğu Avrupa komşularını gelecekte saldırgan eylemlerin hedefi haline getirebilir.

ABD’NİN NATO MÜTTEFİKLERİNE SAĞLADIĞI İMKANLAR

ABD, NATO müttefiklerine öncelikle nükleer bir şemsiye sunuyor. ABD'nin nükleer cephaneliği, İngiltere ve Fransa’nınkinden çok daha büyük bir kapasiteye sahip. Ayrıca ABD’nin Avrupa genelinde, çoğu Almanya’da olmak üzere çok sayıda askeri üssü ve tesisi bulunuyor.

Türkiye’deki İncirlik Hava Üssü de bu önemli yerleşkeler arasında sayılıyor. Tüm bu üsler, İttifak'a yönelik olası askeri saldırılara karşı caydırıcılık sağlamak amacıyla kuruldu. Trump, bu kadar geniş çaplı desteği basitçe geri çekebilir mi sorusu ise yanıt bekliyor.

TRUMP GERİ ÇEKİLME KARARINI TEK BAŞINA ALABİLİR Mİ?

Uzmanlara göre NATO tartışması oldukça karmaşık bir hal aldı. 2024 yılında kabul edilen bir yasa, başkanların Senato’nun üçte iki çoğunluğu ya da Kongre’nin bir onayı olmadan ABD’yi NATO’dan çekmesini engelliyor. Trump daha önce Kongre’yi atlamak için mevcut yasaları hiçe saymaya istekli olduğunu gösterdi. ABD Başkanı, 1973 Savaş Yetkileri Yasası’ndan aldığı yetkiye dayanarak Kongre’nin onayını almadan İran’a saldırdı.

Trump’ın NATO'dan doğrudan geri çekilmenin ötesinde atabileceği düşmanca adımlar da bulunuyor. Obama yönetiminin NATO Büyükelçisi Ivo Daalder, Trump’ın tüm ABD birliklerini geri çekebileceğini ve ABD'li subayları komuta yapısından uzaklaştırabileceğini belirtti. Uzman isme göre Trump'ın bu yönde bir adım atması, batı ittifakında deprem etkisi yaratarak küresel güvenlik mimarisinin kalıcı olarak değişmesine neden olacak.