Taksiler neden hep sarı? Bir rengin küresel sembole dönüşme hikayesi

Londra’nın o meşhur siyah taksileri bir istisna olarak dursa da dünya genelinde taksi denince akla gelen ilk renk sarıdır. Peki bu renk gerçekten yalnızca 1960’ların sonlarında yürürlüğe giren yasal düzenlemelerin bir sonucu mu? Aslında hikaye çok daha eskiye uzanıyor: Rekabetin, dikkat çekme ihtiyacının ve hatta bilimsel araştırmaların iç içe geçtiği bir süreç, sarıyı sokakların en görünür rengi haline getirdi.

15. YÜZYIL EFSANESİNDEN 20. YÜZYIL GERÇEĞİNE

Taksilerin sarı rengiyle ilişkilendirilmesi bazı anlatımlara göre oldukça eskiye dayanıyor. Renklerin kültürel anlamları ve tarihi üzerine ROY G. BIV adlı kitabı kaleme alan Jude Stewart, bu bağlantının 15. yüzyıl İtalya’sına kadar götürüldüğünü belirtiyor. Ancak bu hikayenin muhtemelen kurgu olduğunu belirtiyor.

Hikayeye göre, posta işiyle uğraşan Francesco Tasso, sistemini genişletmek için teslimat araçlarını, politik olarak hiçbir kesimi rahatsız etmeyeceğine inandığı sarıya boyar. Avusturya İmparatoru’nun onayını alan Tasso, ‘’Torre e Tasso’’ unvanıyla ödüllendirilir. Bu unvan daha sonra Almancaya ‘’Thurn und Taxis’’e olarak çevrilir.

‘’TAKSİ’’ KELİMESİNİN GERÇEK KÖKENİ

Halk arasında ‘’taksi’’ kelimesinin buradan geldiğine inanılsa da işin aslı çok daha tekniktir. Bu kelime, 20. yüzyılın başlarında gidilen mesafeyi ölçen cihaz olan ‘’taximeter’’ (taksimetre) kelimesinin kısaltması olarak literatüre girmiştir. İlk sarı taksiler de tam olarak bu dönemde, otomobil taksilerin ABD yollarına çıkmaya başladığı yıllarda boy göstermiştir.

SOKAKLAR RENGARENKTİ: KIRMIZI, YEŞİL VE LAVANTA

ABD'deki taksi tarihinin ilk sayfaları sarı değil, kırmızı ve yeşildir. 1907 yılında iş insanı Harry Allen, Fransa’dan taksimetreli kırmızı ve yeşil araçlar ithal ederek New York’un ilk modern taksi filosunu kurdu. Ancak Allen’ın girişimi, sadece bir yıl sonra şoförlerin düşük maaşlar nedeniyle greve gitmesiyle sekteye uğradı.

Bu dönemde sokaklar adeta bir renk cümbüşüydü. Colgate Üniversitesi’nden taksi tarihçisi Graham Hodges, ‘’Taxi! A Social History of the New York City Cabdriver’’ adlı kitabında, o dönem şirketlerin filolarını kahverengi, beyaz, siyah, kırmızı ve kareli desenlere boyadığını belirtiyor.

Hodges, Muhteşem Gatsby (The Great Gatsby) romanındaki bir karakterin, önünden geçen dört taksiyi reddedip ‘’gri döşemeli, lavanta rengi yeni bir taksiyi’’ seçmesini bu çeşitliliğin edebi bir kanıtı olarak sunuyor.

SARININ İKİ BABASI: ROCKWELL VE HERTZ

Taksi sektöründe sarı rengin hakimiyet kurmasını sağlayan iki önemli isim vardı. Biri eşini dinleyen bir girişimci, diğeri ise bilime inanan bir iş insanıydı.

Albert Rockwell, Avrupa seyahatlerinde taksilerin önemini fark ederek kendi şirketini kurmaya karar verdi. Şirket 1908 yılında faaliyete geçti ve Rockwell'in ikinci eşi Nettie Rockwell’in önerisiyle taksiler sarıya boyandı ve kapılarına süslü bir ‘’R’’ harfi eklendi. Araçlar 1910 itibarıyla ‘’sarı taksi’’ olarak anılmaya başlandı ve Rockwell, 1912’de Robert C. Watson ve William M. Lybrand ile birlikte resmen Yellow Taxicab Company’yi kurdu.

Ancak sarı rengin asıl yükselişi John Hertz ile oldu. 1907’de taksi işine giren Hertz, kırmızı tonlu sarının uzaktan en dikkat çekici renk olduğunu kanıtlayan yerel bir üniversite araştırmasından ilham aldı. Hertz, 1915 yılında 40 araçla Chicago merkezli Yellow Cab Company’yi kurdu ve ardından filosunu New York, Kansas City ve Philadelphia’ya genişletti. 1925’e gelindiğinde şirketin filosu 2.700 araca ulaşmıştı.

RENK İÇİN HUKUKİ MÜCADELE BİLE VERİLDİ

Sarı renk kısa sürede sektörde bir marka kimliği haline geldi. Rockwell’in şirketi, rakiplerin aynı rengi kullanmasını engellemek için davalar açtı.

New York Yüksek Mahkemesi, sarının tamamen tekelleştirilemeyeceğine karar verse de bazı küçük işletmelerin bu rengi kullanması fiilen engellendi.

1937: MADALYON SİSTEMİ DÖNEMİ

Taksi sektöründe düzenlemelerin en kritik adımı 1937’de atıldı. Haas Yasası ile birlikte New York’ta ‘’madalyon sistemi’’ kuruldu.

Bu sistem, sokaktan direkt yolcu alabilme ayrıcalığını sadece lisanslı (madalyonlu) taksilere veriyordu. Madalyonu olmayan ‘’korsan’’ (kiralık) taksiler ise ücretlerini önceden ayarlamak zorundaydı. Bu durum, özellikle oteller ve havalimanları gibi kârlı bölgelerde iki taksi grubu arasında ciddi "bölge" çatışmalarına yol açtı.

1960’LAR: SARI RESMEN STANDART OLDU

1968 yılına gelindiğinde, The New York Times gazetesi şehirdeki taksilerin hala ‘’sarı, turuncu, kırmızı veya altın rengi’’ gibi farklı renklerde olduğunu yazıyordu.

Aynı yıl, sokaktaki yolcunun yasal bir madalyonlu taksi ile özel bir kiralık taksiyi anında ayırt edebilmesi için tarihi bir yasa çıkarıldı. Artık sadece madalyonlu taksiler sarı olabilecekti. Bu karar sokakları kelimenin tam anlamıyla ateşe verdi.

Özel taksi şoförleri yasayı protesto etmek için 14 ruhsatlı sarı taksiyi devirdi ve Brooklyn’de bazı araçları ateşe verdi. Ancak karar kesindi. Dönemin Belediye Başkanı John Lindsay, 1969 yılında yasa yürürlüğe girerken durumu şöyle özetledi: ‘’Halkın, ruhsatlı taksiler ile ruhsatsız özel taksiler arasında ayrım yapabilmesi için kolay ve hızlı bir tanımlama yöntemi sunulmalıdır. Yeni renk yasası bu amaca hizmet edecek.’’

BUGÜN ÖZEL BİR TON KULLANILIYOR

Peki, günümüzde herhangi bir sarı boyayı alıp taksinize sürebilir misiniz? Kesinlikle hayır. Yetkililere göre, New York taksilerinin resmi rengi özel olarak formüle edilmiş ‘’Dupont M6284 sarısı’’.

Ayrıca son yıllarda ‘’yeşil taksiler’’ de sisteme dahil edildi. Ancak bunlar yalnızca belirli bölgelerde hizmet verebiliyor.

PEKİ NEDEN SARI?

Tarihçi Graham Hodges, sarının neden taksilerle bu kadar evrensel bir şekilde bütünleştiğini popüler kültürdeki sarsılmaz yeriyle açıklıyor ve oldukça basit ama çarpıcı bir teori ekliyor: ‘’Sarı olan ama taksi olmayan çok az araba var.’’

Haber kaynak: Time Dergisi, Medium

Görsel kaynak: iStock, Shutterstock