Sonra : Tuzluçayır kadınlarından bir forum tiyatro denemesi

"Hepimizin bildiği gibi, bazen bir hikâyeyi değiştirmek, onu birlikte konuşmaya, tartışmaya ve adım atmaya başlamakla mümkün. Tabii Sonra’ya bırakmadan, Şimdi harekete geçerek."

Ankara Üniversitesi Öğretim Üyesi Gökhan Karaosmanoğlu ile Tuzluçayır’da kadınların kendi yaşam deneyimlerinden yola çıkarak sahneye taşıdığı “Sonra” adlı forum tiyatro oyunu üzerine konuştuk.

Tuzluçayır’da kadınların kendi yaşam deneyimlerinden yola çıkarak sahneye taşıdığı “Sonra” adlı forum tiyatro oyunu, seyirciyi pasif bir izleyici olmaktan çıkarıp oyuna aktif katılım göstermeye davet ediyor. Brezilyalı tiyatrocu Augusto Boal’ın geliştirdiği Ezilenlerin Tiyatrosu yaklaşımını temel alan oyun, kadınların gündelik yaşamda karşılaştıkları baskı biçimlerini görünür kılıyor.

Tuzluçayır Kadınları Dayanışma Derneği üyeleriyle kolektif olarak hazırlanan oyun, Ankara Kültür ve Sanat Platformu iş birliğiyle hayata geçirildi. “Sonra”, dört ay süren atölye çalışmalarının ardından Mamak Belediyesi’nin katkılarıyla 14 Şubat 2026 Cumartesi günü Mamak Musiki Muallim Mektebi Muhsin Ertuğrul Sahnesi’nde seyirciyle buluştu.

Oyunun yönetmenliğini Ankara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi öğretim üyesi Gökhan Karaosmanoğlu üstleniyor. Aşağıdaki söyleşide Karaosmanoğlu, oyunun ortaya çıkış sürecini, kadınların prova ve sahne deneyimlerini ve forum tiyatronun nasıl bir toplumsal tartışma zemini yarattığını anlatıyor.

FORUM TİYATRO NEDİR? “SONRA” OYUNU NASIL BİR ÇALIŞMANIN ÜRÜNÜ?

Forum tiyatro, Brezilyalı tiyatro insanı Augusto Boal tarafından geliştirilen ve Ezilenlerin Tiyatrosu yaklaşımının en bilinen yöntemlerinden biridir. Bu tiyatro anlayışı, sahneyi yalnızca bir temsil alanı olarak değil, aynı zamanda toplumsal ilişkileri tartışma ve dönüştürme alanı olarak görür. Forum tiyatro, bir topluluğun yerel sorunlarından yola çıkarak, o topluluğun tüm üyelerinin kendinden bir şey bulabileceği evrensel bir hikâye yaratır.

Forum tiyatroda bir hikâye sahnelenir. Bu hikâyede genellikle bir karakterin karşılaştığı bir baskı ya da adaletsizlik vardır. Oyun ilk oynandığında hikâye çoğu zaman karakterin bu baskıyı aşamamasıyla sonuçlanır. Boal bu oyuna “antimodel” der. Amaç, karakterin içinden çıkamadığı, çözemediği ya da üstesinden gelemediği toplumsal sorunu seyircilere göstermek ve onları aksiyon alma ve seyirci-oyuncu olma konusunda sahneye davet etmektir. Ancak oyun burada bitmez; tam bu noktada seyirci devreye girer.

Oyun yeniden oynanmaya başladığında, seyirciler sahneye çıkarak sahnedeki karakterlerin yerine geçer ve doğaçlama yoluyla hikâyeyi farklı şekillerde değiştirmeye başlar. Böylece seyirci yalnızca izleyen değil, müdahale eden bir özne hâline gelir. Sahneye çıkan, müdahale eden seyirci artık doğaçlama yapan, sahnede kendini ifade eden ve yaşadığı soruna yönelik çözüm önerileri geliştirmeye çalışan bir seyirci-oyuncudur. Bu haliyle forum tiyatro, uygulandığı anda seyircileri sahnedeki soruna yönelik düşünmeye, tartışmaya ve müdahale etmeye davet eden en etkili tiyatro formlarından biridir.

Bu süreç aynı zamanda kolektif bir öğrenme biçimidir. Sorunu yaşayanlar, o sorunun “uzmanı” olarak sahneye çıkar ve kendi gerçekliklerinden beslenen çözümler üretir. Müdahaleler, geleneksel tiyatronun elit yapısını ortadan kaldırır ve gücü yeniden topluluğa verir.

“Sonra” oyunu da bu yöntemle geliştirildi. Tuzluçayır Kadınları Dayanışma Derneği üyesi 20 kadınla yürüttüğümüz atölyelerde, kadınlar kendi yaşam deneyimlerinden yola çıkarak pek çok hikâye paylaştı. Bu paylaşımlar arasından ortak temalar ortaya çıktı ve sonunda bir forum tiyatro oyunu şekillendi. İletişime, uyuma, güvene ve doğaçlamaya yönelik drama çalışmaları gerçekleştirildi. Oyunun senaryosu kadınlarla birlikte yazıldı. Oyuna hazırlık amacıyla katılımcılarla dramaturji, sahneleme, oyunculuk, ışık ve ses gibi tiyatronun diğer bileşenlerine dair çalışmalar gerçekleştirildi. Tuzluçayır Mahallesi'nde bulunan dernekte çeşitli provalar yapıldı.

“SONRA” OYUNUNUN HİKÂYESİ NASIL ORTAYA ÇIKTI?

Atölye sürecinde kadınların gündelik yaşamda karşılaştıkları pek çok deneyim konuşuldu: ev içi emek, ekonomik sorunlar, mahalle baskısı, toplumsal cinsiyet rolleri ve sessizlik gibi temalar tekrar tekrar ortaya çıktı. Tabii, bu sorunlar yalnızca mahallede yaşayan kadınların değil, ülkemizdeki, dünyadaki kadınların da ortak sorunları sizin de bildiğiniz gibi. Bu paylaşımlar bize şunu gösterdi: Baskı çoğu zaman büyük olaylarda değil, gündelik hayatın küçük gibi görünen anlarında ortaya çıkar; bir karar verme anında, bir itirazda, bir sessizlikte ya da bir müdahalede…

“Sonra” oyunu tam da böyle bir anı sahneye taşıdı. Oyundaki kadının hayatında kritik bir karar noktası var ve bu kararın etrafında şekillenen ilişkiler bulunuyor. Oyunda yalnızca bir karakter yok; onun etrafında aile üyeleri, komşular ve çevresindeki insanlar da yer alıyor. Her biri kendi bakış açısıyla, ön yargısıyla konuşuyor ve bu ilişkiler ağı içinde baskı bazen açık, bazen de görünmez biçimlerde yeniden üretiliyor.

Bu nedenle bu oyun tek bir kadını anlatmıyor; pek çok kadının deneyimlerinden oluşan kolektif bir hikâyeyi sahneye taşıyor.

SEYİRCİNİN SAHNEYE MÜDAHALESİ NASIL GERÇEKLEŞİYOR?

Forum tiyatronun en önemli özelliği seyircinin oyuna müdahale edebilmesidir. Oyun bir kez baştan sona oynanır ve hikâye bir çıkmazla sona erer. Ön oyun olarak nitelendirilebilecek bu süreç 8–10 dakika arasında sürer; bu aşamada katılımcıların kolektif biçimde yazdığı senaryo sahnede izlenir. Asıl iş bu noktadan sonra başlar.

Tam bu noktada oyun yeniden başlar. Forum aşaması, seyircilerin müdahalesi ile başlar. Forum tiyatro, sahne ile seyirci arasındaki hayali ‘dördüncü duvarı’ ortadan kaldırır ve seyirciyi doğrudan ana karakterin yerine koyar. Forum tiyatroda seyircinin izleyiciden ‘seyirci-oyuncu’ya dönüşmesi müdahale (intervention) olarak adlandırılır.

Sahnede bu süreci kolaylaştıran bir Joker bulunur. Bu görevi yönetmen olarak sahnede ben yürütüyorum. Amacım, seyircilerin sahneye çıkmaları konusunda onları cesaretlendirmek ve teşvik etmek; çünkü sahnedeki müdahale toplumsal yaşamda da devam edecek. Seyircilere, oyuna dair sorular soruyorum, ezilen karakterin yaşamına nasıl katkı sağlayabilecekleri konusunda onlara alan açmaya çalışıyorum. Tabii bu süreç söze değil de daha çok eyleme, adım atmaya yönelik bir süreç. Tabii bunun için seyircilerin sahneye çıkmaları gerekiyor. Çünkü oturduğumuz yerden bu tür değişiklikler gerçekleşmiyor ne yazık ki.

Seyircilerden isteyenler sahneye çıkarak karakterin yerine geçiyor ve hikâyeyi farklı şekilde yeniden doğaçlıyor. Örneğin, bir seyirci sahnedeki bir karakterin yerine geçerek farklı bir tepki verebiliyor; başka bir seyirci yeni bir strateji önerebiliyor ya da sahnedeki ilişkilere farklı bir müdahale getirebiliyor. Bu noktada yalnızca ezilen karakter değil, ona destek olabilecek karakterler de sahneye taşınabilir. Forum tiyatronun doğası gereği, ezen karakteri davranışından vazgeçirecek ya da ezilen karakteri destekleyecek öneriler ortaya çıkar genellikle.

Bazı denemeler işe yarıyor, bazılarıysa yaramıyor tahmin edeceğiniz üzere. Ancak forum tiyatronun amacı “doğru çözümü” bulmak değil; amaç birlikte düşünmek ve farklı ihtimalleri araştırmak. Bu nedenle forum tiyatro aynı zamanda kolektif bir tartışma alanı yaratıyor.

BU TÜR ÇALIŞMALARIN TOPLUMSAL ETKİSİ NEDİR PEKİ?

Forum tiyatro baskı ilişkilerini görünür kılar. Günlük hayatta çoğu zaman normalleşmiş davranışları sahnede gördüğümüzde, aslında bunların birer güç ilişkisi olduğunu fark etmeye başlarız.

Bir seyirci sahneye çıktığında yalnızca bir karakteri oynamaz; aynı zamanda ‘Başka bir şey mümkün mü?’ sorusunu düşünmeye yönelir. Bu nedenle forum tiyatro, hayatın provası gibidir: Sahne üzerinde farklı stratejiler denenebilir, yollar tartışılabilir ve insanlar kendi deneyimlerini paylaşabilir.

Bu süreç kadın dayanışması açısından da oldukça önemli. İnsanlar genellikle yaşadıkları baskıların yalnızca kendilerine ait olduğunu düşünüyorlar. Ancak forum tiyatro sürecinde benzer deneyimlerin başkaları tarafından da yaşandığını görüyoruz. Bu da kolektif düşünme ve kadın dayanışması için önemli bir zemin oluşturuyor.

PEKİ TUZLUÇAYIR’DAKİ BU DENEYİMİN NASIL BİR ETKİSİ OLDU?

“Sonra” oyununun en etkileyici yanı, seyircilerin oyuna aktif katılımı ve sahnedeki toplumsal soruna yönelik çözüm önerileri sunmalarıydı. İnsanlar yalnızca oyunu izlemekle kalmıyor; sahneye çıkarak hikâyeyi değiştirmeyi de deniyorlardı. Bu süreçte sahne ile seyirci arasındaki sınır neredeyse ortadan kalkıyor ve bir noktadan sonra sahnede anlatılan hikâye ile seyircilerin kendi deneyimleri birbirine karışıyor. Oyun sırasında salondaki bazı seyirciler yüksek sesle, “Benim hayatımı oynuyorsunuz.” diyerek hikâyenin ne kadar evrensel olduğunu vurguladılar. Bu an, hepimiz için etkileyiciydi; yaptığımız işin önemini ve gerekliliğini fark ettiğimiz, devam etmesi için çaba göstermemiz gerektiğini hatırladığımız bir andı.

Oyunun bir başka etkisi de hem seyirci-oyuncuları hem de grup üyelerini, kadının ev içi konumu, ücretsiz ev içi emek, cinsiyet ayrımcılığı ve ev içi sorumlulukların paylaşımı konusunda düşünmeye ve adım atmaya sevk etmesiydi. Gündelik yaşamda çoğu zaman fark edilmeyen ve geleneksel rollerle yeniden üretilen bu durumları forum tiyatro aracılığıyla sahnede görmek ve onlara müdahale etmek, hepimiz için çok kıymetli bir deneyimdi.

Forum tiyatronun en güçlü yanı belki de budur: Forum tiyatro yalnızca bir hikâyeyi anlatmakla kalmaz; aynı zamanda onu seyirci-oyuncularla birlikte değiştirme olanağı da tanır. “Sonra” oyunu, bu soruyu doğrudan ortaya koyuyor: Bir hikâyeyi değiştirmek gerçekten mümkün mü? Kesin cevapların olmadığı forum tiyatro, bizleri birlikte düşünmeye, tartışmaya ve farklı ihtimalleri hayal etmeye davet ediyor. Hepimizin bildiği gibi, bazen bir hikâyeyi değiştirmek, onu birlikte konuşmaya, tartışmaya ve adım atmaya başlamakla mümkün. Tabii Sonra’ya bırakmadan, Şimdi harekete geçerek.

Sevgili hocam değerli bilgileriniz için size teşekkür ediyorum. Türkiye Hepimizin, Eğitim Hepimizin...